“Kısa süreli gözlemim; güneşsizlik, havasızlık ve sosyal izolasyonun kalıcı fizyolojik ve psikolojik zararlar vermesi kaçınılmaz. Sayımlar dışında insan sesi duymadan günleri, haftaları geçen mahkumlar var. Cezaevi deyince aklımızda canlanandan çok daha yalnızlaştıran bir sistem.”
Tekirdağ’daki Çorlu Karatepe Yüksek Güvenlikli Cezaevi’nde bir ayını dolduran komedyen Deniz Göktaş “kuyu tipini” bu sözlerle tanımlıyor ve ekliyor: “Öğlen 7 metrelik duvarları olan avluda yüzüme gelsin diye güneşle köşe kapmaca oynamam gerekiyor.”
Göktaş, YouTube’da milyonları aşan izlenme oranlarına ulaşan Ölü Deniz isimli gösterisinin ardından "cumhurbaşkanına hakaret" ve "halkı kin ve düşmanlığa alenen tahrik" suçlamalarıyla 3 Temmuz’da tutuklandı.
Göktaş’ın bir aydan uzun süredir tutuklu bulunduğu Çorlu Cezaevi “kuyu tipi” olarak biliniyor. Bu tür cezaevlerinde kalanlar günlerini neredeyse hiç güneş görmeden, fiziksel ve sosyal bir tecrit içinde geçiriyorlar ve bu yüzden de kendilerini bir kuyunun dibinde gibi hissediyorlar.

Kuyu tipinde kalanlar arasında başka tanıdık simalar da var.
Tutuklanarak görevden uzaklaştırılan Üsküdar Belediye Başkanı Sinem Dedetaş, Ahbap Derneği soruşturmasında tutuklanan Haluk Levent ve Oğuzhan Uğur, İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun avukatı Mehmet Pehlivan, İmamoğlu’nun danışmanı Murat Ongun ve son olarak da gazeteci Cem Küçük Tekirdağ'ın Çorlu ilçesinde bulunan Karatepe Ceza İnfaz Kurumu'na konuldu.
Avukat Rezan Epözdemir, Leman dergisi çizeri Doğan Pehlevan ve YouTube’daki Soğuk Savaş programının sunucusu Boğaç Soydemir ile program konuğu rapçi Enes Akgündüz de yakın zamanda bu cezaevinde kaldı.

F tipinden kuyu tipine ağırlaşan tecrit
Kuyu tipi cezaevlerinin hayatımıza nasıl girdiğini anlamak için önce 2000’li yıllara F tipi cezaevi modeline gitmemiz lazım.
2000 yılında tamamı bir ve üç kişilik “odalar/hücreler” şeklinde tecrit sisteminin uygulandığı F tipi hapishaneler açıldı. Siyasi mahkumların bu hücre tipi oda sistemini kabul etmemeleri ise 19 Aralık 2000’de adına “Hayata Dönüş Operasyonu” denilen operasyonla sonuçlandı.
Daha sonra gerçek adının “Tufan” olduğu ortaya çıkan operasyon üç gün boyunca 20 ayrı cezaevinde, F tipini protesto amacıyla yapılan açlık grevlerini sona erdirmek üzere düzenlenmiş, sadece İstanbul Bayrampaşa'daki operasyonda 12 kişi ölmüştü. Resmi rakamlara göre operasyonlarda toplamda 30 kişi yaşamını yitirdi. Özellikle Bayrampaşa Cezaevi operasyonun simgesi haline geldi.
F tipi cezaevleri tamamen kalmadı fakat 2016’dan itibaren, yapısı ve tecrit koşulları sebebiyle eleştiri konusu olan bu hapishanelerin devamı niteliğinde, yüksek güvenlikli hapishaneler açılmaya başlandı. Ve bunlar zaman içinde “kuyu tipi” olarak anılmaya başlandı.
Yeni tip hapishaneler olarak tanımlanan bu hapishaneler, Yüksek Güvenlikli Kapalı Cezaevleri, Y ve S Tipi Kapalı Cezaevleri olarak biliniyor.
Yüksek güvenlikli hapishaneler ilk olarak 2016 yılında Elazığ ve Van’da açıldı. İlk S tipi 2020 yılında Iğdır’da, ilk Y tipi ise 2022 yılında Antalya’da açıldı.
İnşa ve ihale süreçlerinde bu cezaevlerinde yalnızca 15 Temmuz darbe girişimi davalarından hüküm giyenler ile ağırlaştırılmış müebbet cezası alan hükümlülerin kalacağı söylense de gelinen noktada komedyenler, karikatüristler ve siyasetçiler bu cezaevlerine yerleştirildi.
Adalet Bakanlığı’nın güncel verilerine göre, Türkiye’de 7 adet S, 12 adet Y ve 22 adet Yüksek Güvenlikli infaz kurumu olmak üzere toplam 41 adet “kuyu tipi” cezaevi var.
Teknolojik bir distopya
Kuyu tipi olarak adlandırılan cezaevlerinin hücrelerinde bulunan pencerelerin önünde demir parmaklık, demir parmaklığın önünde ise çok sık dokunmuş tel bulunuyor. Bu sık dokunmuş tel nedeniyle mahkumların gökyüzünü görmesine imkan yok. Hücre pencerelerindeki tel örgüler hücrenin güneş görmesine de izin vermiyor.
Tek kişilik hücreler, banyo-tuvalet ve mutfak tezgâhıyla birlikte 12-13 metrekare büyüklüğündeyken, 3 kişilikler ise 20 metrekare.
Hücrelere ait havalandırma olmadığı için tutuklular hücrelerinden gardiyan tarafından çıkarılarak başka bir noktadaki havalandırma alanına götürülüyor. Havalandırma alanlarını çevreleyen yüksek duvarlar ise gökyüzüyle teması neredeyse keserek “kuyu” hissi yaşatıyor.
Günlerinin 22,5-23 saatini güneş görmeyen odalarda geçiren mahkumlar günde sadece 1-1,5 saat bu alanlarda havalandırma hakkı kullanabiliyor.
Mahkumlarla iletişim diyafon/megafon üzerinden sağlanıyor.
Hapishanelerde çatılar, koridorlar, giriş alanları, ziyaret alanları, havalandırma alanları zaten izlenirken kuyu tipi cezaevlerinde ek olarak mahpusların yaşam alanları da kameralarla 7/24 izleniyor.
Hücre kapıları ise diğer tipteki hapishanelerde olduğu gibi gardiyanlar tarafından anahtarla değil, hapishanenin başka bir bölümünde yer alan kontrol odasından açılabiliyor.Çağdaş Hukukçular Derneği (ÇHD) Hapishane Komisyonu’nun Kırşehir Ceza İnfaz Kurumları Kampüsünde bulunan Kırşehir S Tipi ve Kırşehir 1 No’lu Yüksek Güvenlikli cezaevleri ziyaretinin ardından yaptıkları açıklamaya göre, bu cezaevinde gardiyanların yakasında da kamera bulunuyor.

“Makinenin parçası gibi hissediyorsunuz”
2025’in ocak ayında siyasi bir davadan tutuklanan Okan Danacı ilk olarak Marmara Kapalı Cezaevi'ne götürüldü. Yaklaşık bir ay burada kaldıktan sonra, herhangi bir gerekçe gösterilmeksizin kuyu tipi hapishanelerden biri olan Sincan 2 No’lu Yüksek Güvenlikli Cezaevi’ne sevk edildi. Burada beş ay tutuklu kaldıktan sonra tahliye edildi.
Danacı bu uygulamayı "sürgün" olarak tanımladığını belirtiyor:
“Bu sevkler, mahpusun talebi olmadan ve herhangi bir gerekçe sunulmadan gerçekleştiriliyor. Benim ailem Kocaeli'nde yaşıyor. Silivri'de kaldığım sürede görüşe gelebiliyorlardı. Ancak beni Ankara'ya gönderdiler. Üstelik hakkımdaki dava İstanbul'da görülmeye devam ediyordu. Avukatlarım da İstanbul'daydı. Ankara'da tutulduğum için her görüşmeye gelmeleri mümkün olmuyordu.”
Danacı’ya göre bu cezaevlerine "kuyu tipi" denmesinin nedeni yalnızca mimarileri değil. Danacı kuyu tipini şöyle tarif ediyor:
“Elbette yapısal özellikleri var; üç ya da dört katlı binalardan oluşuyorlar. Ancak bu isim aynı zamanda ağır tecrit, yalıtılmışlık ve infaz rejimini ifade ediyor. Yani mesele yalnızca fiziksel bir mimari değil, mahpusun yaşamını tamamen yalnızlık üzerine kuran bir sistem.”
Okan Danacı içerideki sistemi ise şöyle anlatıyor:
“Günlük hayat tamamen mekanik bir sisteme bağlı. Hücrenizde bir diyafon bulunuyor. Bir düğmeye basıyorlar, telefon gibi çalıyor. ‘Kapını açıyorum, çık’ diyorlar. Koridorun başına gidiyorsunuz, işlem yapılıyor ve tekrar hücrenize gönderiliyorsunuz. Bu süreç sürekli tekrarlandığı için zamanla kendinizi bir insan gibi değil, bir makinenin parçası gibi hissetmeye başlıyorsunuz. Sürekli aynı komutlar: çık, git, dön, bekle… Gün içinde sekiz-dokuz kez çağrıldığınızı düşünün. Bu durum insanı öznesizleştiriyor, mekanikleştiriyor. Cezaevinden çıktıktan sonra kendinizi sürekli izleniyormuş ya da dinleniyormuş gibi hissedebiliyorsunuz.”

“En ağırı, her gün aynı yalnızlığı yaşamak”
Danacı’ya göre asıl ağır olan ise her gün aynı yalnızlığı yaşamak:
“İnsan sürekli aynı dört duvar arasında kalınca ister istemez stres, depresyon, yalnızlaşma ve buna bağlı davranış değişiklikleri yaşayabiliyor. Bu cezaevlerinde yıllarca, on yıllarca kalan insanlar var. Düşünsenize; konuşabileceğiniz, sarılabileceğiniz, ‘merhaba’ diyebileceğiniz kimse yok. Bu yüzden insanlar konuşmayı unutmamak için kendi kendilerine sesli kitap okuyorlar, şarkılar söylüyorlar, türkü söylüyorlar. Gördükleri nesnelerle konuşuyorlar. Sürekli ezber yapıyorlar. Çünkü insan sesini kaybetmek istemiyor.”
Cezaevinden çıktıktan sonra Kuyu Tipleri Kapatılsın İnisiyatifi gönüllüsü de olan Danacı, kuyu tiplerinde amacın sadece kişiyi cezalandırmak değil, aynı zamanda topluma bir mesaj vermek olduğunu söylüyor:
“Bugün bakıyorsunuz; komedyenlerden gazetecilere, sanatçılardan siyasetçilere kadar toplumun farklı kesimlerinden insanlar bu cezaevlerine gönderiliyor. ‘Eğer siz de itiraz ederseniz, düzene karşı çıkarsanız, bizim dayattığımız sistemi kabul etmezseniz gideceğiniz yer burasıdır’ deniliyor. Bize bunu ‘kuyulara atmak’ ifadesiyle anlatıyorlar aslında. Bu cezaevleri hiç kimse için uygun değil. Kimse bu koşullarda tutulmamalı. Bu nedenle kuyu tipi cezaevlerinin tamamen kapatılması gerektiğini düşünüyorum.”

“Amaç, insanın bütünlüğünü ortadan kaldırmak”
Türkiye İnsan Hakkı Vakfı (THİV) Başkanı Metin Bakkalcı’nın verdiği bilgiye göre, kuyu tipleri uygulaması 19. yüzyılda Amerika Birleşik Devletleri'nde başladı ve daha sonra Avrupa'ya yayıldı, oradan da Türkiye'ye kadar geldi.

Bakkalcı’ya göre kuyu tipi cezaevleri "Nelson Mandela Kuralları" olarak bilinen, Türkiye'nin de üyesi olduğu Birleşmiş Milletler Mahpusların Islahı için Asgari Standart Kuralları’na aykırı.
Bakkalcı, dünyanın neresinde olursa olsun “yüksek güvenlikli hapishaneler” diye anılan bu cezaevlerinin insan hakları değerleri ve ilkeleri açısından kabul edilemez olduğunu söylüyor:
“İnsan fiziksel, ruhsal ve sosyal olarak bir bütündür. Bu yüksek güvenlikli hapishanelerdeki amaç da insanların fiziksel, ruhsal ve sosyal bütünlüğünü ortadan kaldırmaktır. Esas amaç insansızlaştırmaktır. İnsanların dış uyaranlara ihtiyacı vardır. Duyusal ve sosyal uyaranlar deriz buna. Bu uyaranlar uygun, yeterli ve değişken olmalıdır. Kuyu tipi diye nitelenen cezaevlerinde uygulanan uzun süreli ve kesintisiz izolasyon, insan sağlığı üzerinde geri dönüşümü mümkün olmayan birçok tahribata yol açabilir. Yüz binlerce bilimsel araştırma yapıldı şimdiye kadar buna dair.”
Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Komite’nin bütün ülkeleri olduğu gibi Türkiye'yi de gözden geçirdiğini ve raporlaştırdığını aktaran Metin Bakkalcı şunları söylüyor:
“Raporda bu yüksek güvenlikli hapishaneler diye anılan meseleye özel paragraf ayrıldı. ‘Bu tek başına kapatılma anlamına geliyor ve bu işkence ve kötü muameledir’ ifadeleri kullanıldı. İşkence Komitesi S ve Y tipi cezaevlerine atıf yaparak bu uygulamanın derhal değiştirilmesi gerektiğini söyledi.”
Kuyunun dibindeki tabutluk
Kuyu tiplerine dair çarpıcı tanımlamalardan biri de Çorlu Yüksek Güvenlikli Cezaevi'nde tutuklu bulunan Ekrem İmamoğlu'nun avukatı Mehmet Pehlivan'dan gelmişti.
İBB davasındaki savunmasında cezaevinin fiziksel yapısını anlatan Pehlivan, avlunun yaklaşık beş metre genişliğinde, çevresindeki duvarların ise 13 metre yüksekliğinde olduğunu belirterek "Kendinizi hep kuyunun dibinde hissediyorsunuz. Akşam olduğunda da o kuyunun kapağı kapatılmış gibi hissediyorsunuz," demişti.
Buca Yüksek Güvenlikli Hapishanesinde kalan 78 yaşındaki ağır hasta tutuklu Mehmet Güvel ise kuyu tipleri için “Tecridin en yoğun olduğu, insan sesinden, güneşten, gökyüzünden ve havadan mahrum kaldığımız, her anımız eziyet ve zulümle geçen ‘kuyu tipi’ hapishanedeyiz. Bu kuyunun dibindeki betondan tabutlukta ölmemek için direniyoruz,” diyor.

Bir başka mahkum ise gönderdiği mektubunda, kendini “kuyunun dibindeki” insan olarak tanımlıyor ve içinde bulunduğu kuyuyu şöyle anlatıyor:
“Düşünün, en alt katta zorlayarak bakarsanız belli bir çizgi halinde gökyüzü görünüyor. Teller zaten görmenizi iyice olanaksızlaştırıyor. Yani burada bize adeta ‘kafes hayvanı’ muamelesi yapılıyor. Alt katlara güneş hiç inmiyor.”

Kuyu tiplerinin koşullarına itiraz eden çok sayıda mahkum açlık grevine başlayarak cezaevlerinin değiştirilmesini ve kuyu tiplerinin kapatılmasını talep ediyor.
Bu eylemlerden biri de Antalya Yüksek Güvenlikli Cezaevi’nde tutulan Gürkan Türkoğlu, Hüseyin Özen ve Tahsin Sağaltıcı tarafından başlatıldı.
266 gün boyunca açlık grevi yapan ve 13 Nisan’da Antalya Şehir Hastanesi’ne sevk edilen siyasi tutuklu Gürkan Türkoğlu 5 Temmuz’da yaşamını yitirdi. Özen ve Sağaltıcı ise şu anda Antalya L Tipi cezaevinde.
Avukat Naim Eminoğlu’nun verdiği bilgiye göre Hüseyin Özen uzun süreli açlığa bağlı ayaklarındaki sinir hasarı nedeniyle ağrı ve yanmalar yaşıyor.
Tahsin Sağaltıcı’nın durumu ise biraz daha kötü. Sinir hasarından kaynaklı denge sorunu ve yürüyememe gibi sağlık sorunları yaşıyor.
Avukat Eminoğlu her ikisinin de yanlarında sağlıklı bir refakatçiye ihtiyaç duyduklarını ancak bu talebin karşılanmadığını belirtiyor.
Cezaevleri her daim yaşanılan dönemlere de damga vurarak tarihe not düşüyorlar. "Silivri soğuktur" ifadesiyle özdeşleşen ve adı değiştirilen Marmara Kapalı Ceza İnfaz Kurumu bunun bir örneği... Kuyu tipi cezaevleri de Türkiye'de insan haklarına, tutukluların haklarına duyulan saygı açısından bir gösterge olacak ve tarihin sayfalarında yerini alacak. Bu sırada binlerce mahkum güneş, rüzgar, hava, yağmur ve hatta sese bile hasret kalmaya devam edecek.
