TU Berlin’in (Berlin Teknik Üniversitesi) 250 küsur yıllık tarihinde, koridorlarda yürüyen ilk Türk kadın rektör Prof. Dr. Fatma Deniz oldu.
Nisan 2026’da göreve başladığında arkasında bıraktığı yol basit bir kariyer öyküsünden fazlasını anlatıyordu: Bursa’da bir kız lisesinden Münih’teki bir teknik üniversiteye, oradan Kaliforniya’ya, sonunda da Almanya’nın en büyük teknik üniversitelerinden birinin en tepesine uzanan, birkaç kıtayı ve birkaç dili aşan bir güzergâh.
Lakin sanılmasın ki bir kariyer hikâyesinden söz edeceğim. Hayır, bu bir kadının, hatta bir “yabancı”nın, genellikle beyazların ve erkeklerin doldurduğu bir koltuğa nasıl oturduğunun hikâyesi…
Deniz’in ismi Almanya’da geniş kitlelerce, 2025’in Aralık ayında yapılan rektörlük seçimiyle duyuldu. Ne var ki asıl hikâyesi seçim gününden çok önce, iki farklı kıtada, iki farklı bilim geleneğinde şekillenmeye başlamıştı: Türkiye’deki lise sıralarında, Münih’teki bilgisayar bilimi laboratuvarlarında, Kaliforniya’nın nörobilim merkezlerinde...
Dolayısıyla onun uzun birikimini ve bu birikim üzerine inşa edilen kamusal görünürlüğünü elde bulunan Almanca kaynaklar üzerinden bir araya getirmek, bize, her vesile ile başka bir ülkede, fırsatlar cennetinde, yeni bir hikâye arayanlara ilham verebilir.
Bursa’da bir başlangıç
Fatma Deniz, 11 Haziran 1983'te, o dönem Batı Almanya'nın Bavyera eyaletine bağlı Münih'te doğdu. Ailesi, birçok Türkiye kökenli göçmen ailesinin izlediği yolun tam tersini izleyerek, Deniz henüz çocukken Türkiye'ye döndü. Bu tersine göçün ardından çocukluğu ve ilk gençliği burada geçti.
Bursa’daki bir kız lisesinde okudu ve 2001’de okulunu birincilikle bitirdi. Bu ayrıntı, sonraki yıllarda kendisiyle yapılan neredeyse her röportajda ve biyografik notta tekrar eder — sanki gazeteciler, onun akademik yolculuğunun ilk adımının da bir "en iyisi olma" adımı olduğunu vurgulamak ister gibi. Alman basınının bu ısrarı, kendi başına bir gözlemi hak ediyor: Deniz’in hikâyesi, Almanya’da göçmen kökenli bireylerin başarı öykülerinin nasıl bir "olağanüstülük" çerçevesine oturtulduğunun da bir örneği.
Deniz, liseden sonra Münih’e bu kez bir öğrenci olarak döndü. Ludwig-Maximilians-Üniversitesi’nde hesaplamalı dilbilim (Computational Linguistics; en sade tanımıyla, insan dilinin bilgisayarlar ve matematiksel modeller aracılığıyla modellenmesi, analiz edilmesi ve işlenmesini inceleyen bilim dalıdır) yandalıyla birlikte Münih Teknik Üniversitesi’nde bilgisayar bilimi okudu ve 2008’de diploma sınavını üstün başarıyla verdi.
Öğrenciliği sırasında, Amerika’daki Caltech’te (California Institute of Technology) hesaplamalı sinir sistemleri üzerine bir diploma tezi de yazdı. Ludwig-Maximilians-Üniversitesi'nde yan dal olarak seçtiği hesaplamalı dilbilim, onun insan beyninin dili işleme pratikleriyle makinelerin dil temsilleri arasındaki o görünmez köprüyü (yapay zekâyı) yıllar öncesinden keşfettiğini gösteren ilk işaretti.
Beyin okumak: Bir araştırmacının rotası
2008-2013 arasında Deniz, TU Berlin’de ve Bernstein Hesaplamalı Sinirbilim Merkezi’nde, insan beynindeki görsel bilinç süreçleri üzerine doktora yaptı. Doktora sonrasında ise Berkeley’e, Kaliforniya Üniversitesi’ne geçti. Burada Helen Wills Nörobilim Enstitüsü ve Uluslararası Bilgisayar Bilimi Enstitüsü’nde araştırmacı olarak çalıştı.
Deniz’in araştırma alanı, dil işlemenin insan beynindeki yerleşimini görüntüleme yöntemleriyle incelemek. Bu çalışmalardan çıkan bulgulardan biri, somut ve soyut kavramların dillerden bağımsız olarak beyin korteksinde benzer biçimde temsil edildiği, dinleme ile okuma arasındaki işlemleme farklarının ise sanıldığından az olduğu yönünde. Bu da öğrenme teknikleri açısından sonuçlar doğuruyor.
Son yıllarda bu çalışmalar, büyük dil modelleri ve yapay zekâ bağlamında da bir karşılık buluyor. Deniz, insan ve makinelerdeki dil temsilleri üzerine konuşmalar yapıyor. TU Berlin’deki akademik kadrosuna 2023’te, "Biyolojik ve Yapay Sistemlerde Dil ve İletişim" kürsüsünün başına geçerek katıldı.
Deniz’in akademik üretkenliği, salt beyin görüntüleme çalışmalarıyla sınırlı kalmadı, veri biliminin metodolojik sorunlarıyla da ilgilendi. 2017’de, UC Press’ten çıkan "The Practice of Reproducible Research: Case Studies in Data Science" adlı derlemeye editör olarak katıldı ve kitaba iki tonlu Mooney görüntülerinden oluşan bir veri tabanı üretme yöntemini anlattığı bölümle katkıda bulundu.
Nature Communications’ta 2023’te yayımlanan ve anlatı konuşmasının insan beyin korteksindeki sesbirimsel bölütlenmesini ele alan bir makalede de imzası var. Bu çalışmalar, kariyerinin idari basamaklarına geçmeden önce, onu alanında sağlam bir araştırmacı olarak konumlandırıyor. Rektörlük koltuğuna, kendi laboratuvarı ve yayın listesi olan bir bilim insanı olarak oturduğunu gösteren bir arka plan...
Krizdeki bir üniversitenin başına geçmek
Deniz’in idari kariyeri, 2024’ün Nisan ayında, TU Berlin’in dijitalleşme ve sürdürülebilirlikten sorumlu rektör yardımcılığına atanmasıyla hız kazandı. Bu görevde dijital modernizasyon süreçlerini yönetti, sürdürülebilir araştırma verisi altyapıları kurdu. Berlin’in üniversiteler arası mükemmeliyet birliğinde de "kaynakları paylaşma" alanını ve ortak bir Veri ve Yapay Zekâ Merkezi stratejisini ileri taşıdı.
Aralık 2025’te, TU Berlin senatosu yeni rektörü seçmek üzere toplandığında, yarış beş adaydan ikisine indi: görevdeki rektör Geraldine Rauch ve Deniz. İki turlu seçimde Deniz, gerekli üçte iki çoğunluğun oldukça üzerinde bir destekle, 42 oyla kazandı; Rauch 18 oyda kaldı. Deniz, seçim sonucunun ardından çok mutlu olduğunu söyledi ve görevi "büyük bir güven ve saygıyla" devraldığını belirtti.
Devraldığı üniversite, kolay bir miras değildi. Tagesspiegel’e verdiği ilk röportajda, kendisine üniversitenin içinde bulunduğu krizin boyutu hatırlatılıyor. Ders sunumlarının kısılması gerekeceği, bazı binaların bakımsız durumu, hatta bir profesörün alaycı biçimde derslerin metroda, araştırmanın afet yardım çadırlarında yapılması gerekebileceğini söylemesi...
Deniz’in yanıtı ise net: Bu koşullarda dahi "harika şeyler" başarılabileceğine dair bir şans görmeseydi göreve talip olmayacağını söylüyor. Alman basınına yansıyan bir başka demecinde ise yeni görev anlayışını özetler biçimde, üniversitenin daha fazla değil, daha etkin çalışması gerektiğini vurguluyor.
Deniz, rektörlüğe seçilmesiyle birlikte, Berlin Üniversiteler Birliği’nin (Berlin University Alliance) en üst karar organı olan Yönetim Kurulu’na da katılmış oldu. Bu birlik, Berlin’deki büyük araştırma üniversitelerinin ortak stratejik çatısı niteliğinde.
Deniz ve beraberindeki rektör yardımcıları ekibi, üstün araştırma, yenilikçi eğitim, disiplinlerarası işbirliği, sürdürülebilir kalkınma ve dijital dönüşüme net biçimde odaklanarak üniversiteyi yönetmeyi hedeflediklerini açıkladı.
Deniz görevine resmen 1 Nisan 2026’da başladı. TU Berlin’in yeniden kuruluşunun 80. yıldönümüyle çakışan bir törenle, Mayıs ayında resmi olarak göreve getirildi.
Açılış konuşmasına Almanca, İngilizce ve Türkçe olmak üzere üç dilde bir selamlamayla başladı, ardından Alman anayasasının güvence altına aldığı "bilim özgürlüğünün büyük ayrıcalığından" söz etti.
Mükemmelliğin tesadüfen ortaya çıkmadığını, insanların sorumluluk aldığı, birlikte büyük bir şey için çalıştığı ve yeni yollar denemeye cesaret ettiği zaman ortaya çıktığını söyledi.
Bir kadın, bir "yabancı", bir koltuk
Deniz’in devraldığı kurum, küçük bir kurum değil: Tagesspiegel’in tabiriyle Almanya’nın en büyük üniversitelerinden biri. Böylesine büyük ve kriz içindeki bir kurumun başına, hem "ilk kadın" hem "ilk Türkiye kökenli" sıfatlarını aynı anda taşıyarak geçmek, Deniz’in üstlendiği sorumluluğun ölçeğini de gösteriyor.
Deniz’in atanması, Almanya’da göç tarihinin bir dönüm noktası olarak da okundu. Bu atama Alman göç tarihinde önemli bir kırılma noktası sayılıyor. ZDF’in bir haberinde de altı çizilen nokta benzer: Deniz, bir teknik üniversitede bu göreve gelen, Türk göç geçmişine sahip ilk kadın.
Bu "ilk"liğin ağırlığını kendisi de biliyor gibi görünüyor. Deniz, yeni rolüne "alçakgönüllülükle" baktığını Alman Basın Ajansı’na (dpa) söylemiş. Bu, kürsüde bir zafer edasından çok, üstlenilen sorumluluğun farkındalığına işaret eden bir cümle.
Nitekim selefi Geraldine Rauch’un görevi, tartışmalı bir sosyal medya paylaşımı yüzünden erken gölgelenmişti. Rauch, 2024 Mayıs’ında, Türkiye’de Filistin yandaşı bir gösteride çekildiği öne sürülen ve İsrail Başbakanı’nı gamalı haçla birlikte gösteren bir fotoğrafı beğenmiş, sonrasında da özür dilemek zorunda kalmıştı. Rauch'un adı, o andan itibaren üniversite dışında da tartışmalı ve krizle özdeşleşen bir isim olarak anıldı.
Deniz'in seçim kampanyası ve söylemi ise tam tersi bir zemine, kutuplaşmadan uzak, bilimsel yetkinliğe ve kurumsal güvene dayanan bir zemine oturdu. Senatonun 42'ye 18 gibi geniş bir farkla onun lehine oy kullanması da bu tercihin bir yansıması sayılabilir. Deniz'in seçimi, bu anlamda üniversitenin siyasi gerilimden uzaklaşıp istikrara dönme arayışının da bir işareti olarak okunabilir.
Deniz’in kendi kamusal duruşu, kimliğinin farklı katmanlarını aynı anda görünür kılmaktan çekinmeyen bir duruş: Bir yandan bilgisayar bilimci ve nörobilimci kimliğini, öte yandan Bursa’da başlayan öyküsünü, üç dilli selamlamasında olduğu gibi bir arada taşıyor. Bu, "entegrasyon" kavramının klasik, tek yönlü tarifinin ötesine geçen bir tavır: geldiği yeri gizlemeden, ait olduğu yeni kurumun en tepesinde durabilmek.
Türk-Alman basınının Deniz’i ele alış biçimi de bu açıdan dikkate değer. Hürriyet.de’nin haberinde, TU Berlin’in kendi tarihinde ilk kez bir Türkiye kökenli bilim insanını başkanlığa seçtiği vurgulanırken, Deniz’in seçim sonrası "büyük bir güven ve saygıyla" görevi devraldığına dair sözleri aktarılıyor.
Bu tür haberlerde sık karşılaşılan bir çerçeveleme var: Deniz’in başarısı, yalnızca kendi biyografisinin bir sonucu olarak değil, Almanya’daki geniş Türkiye kökenli toplulukların (çoğu aileleri ilk kuşak "misafir işçi" olarak gelmiş bir nüfusun) sembolik bir kazanımı olarak da okunuyor.
Deniz’in kendisi, bu sembolik yükü taşıdığının farkında görünüyor ama söylemini bir mağduriyet ya da mücadele anlatısının ötesinde, yetkinlik ve güven üzerine kuruyor.
Seçim sonrası açıklamasında üniversite için çizdiği vizyon da bunu yansıtıyor: bilimsel mükemmelliği başkentte somutlaştıran modern bir teknik üniversite kurmak için güvenilir yapılara, öğrenmenin, gelişimin ve net sorumlulukların norm olduğu bir kültüre ihtiyaç olduğunu söylüyor.
Devam eden bir hikâye
Fatma Deniz’in hikâyesi, henüz yazılmakta olan bir hikâye. Dört yıllık görev süresi daha yeni başladı. TU Berlin’in içinden geçtiği yapısal kriz, önündeki en büyük sınav.
Görevi ne kadar başarıyla yürüteceği, üniversitenin bütçe kısıtlamalarından bina sorunlarına uzanan gündelik meselelerinde nasıl sonuçlar üreteceği, önümüzdeki yıllarda ayrıca yazılacak bir bölüm.
Ama şimdiden söylenebilecek bir şey var: Bursa’daki bir kız lisesinin birincisi, otuz yıl sonra Berlin’in en büyük teknik üniversitelerinden birinin başına oturdu. Üstelik bunu, ne kökenini ne de cinsiyetini bir yük olarak taşıyarak başardı. Bilakis ikisini de bir arada, açıkça görünür kılarak yaptı.
Onun hikâyesi, Almanya’daki Türkiye kökenli toplulukların uzun göç tarihine eklenen yeni bir sayfa. Aynı zamanda, bilim insanlığı ile idarecilik arasındaki geçişin de kendine özgü bir örneği. İki kimliği bir arada taşımanın verdiği zenginliğin, önümüzdeki dört yılın TU Berlin’i için ne anlama geleceğini, zaman gösterecek.
Türkiye'de nitelikli ve bağımsız gazetecilik ancak okuyucuların desteğiyle mümkün. Siz de şimdi Fayn'ın ücretli aboneleri arasına katılarak topluluk odaklı gazetecilik modelimizi destekleyin, tüm içeriklerimize sınırsız erişin ve abonelere özel topluluk etkinlikleri için davetiye alın. Abonelik seçeneklerini inceleyin.
Yazan:
Murat Batmankaya
Ankara doğumlu. Ankara Üniversitesi Basın Yayın Yüksek Okulu mezunu. Gazeteci, çevirmen ve yazar.
