ABD ve İsrail, 28 Şubat’ta İran’a saldırdı. İran Lideri Ayetullah Hamaney öldürüldü.
Şimdi merak edilen, İran devletinin bu lider kaybından ne kadar etkilendiği, misilleme kapasitesi ve ABD hedeflerine yönelik saldırılardan payını alan Körfez ülkelerinin ne yanıt vereceği…
Bunlar, savaşın akıbetini de belirleyecek.
İran’ın tavrını tahmin edebilmek ve anlayabilmek için ülkenin düşünce yapısını, kültür dünyasını ve ruh halini de bilmek gerek.
Biz de yalnızca siyasi analizlere odaklanmayalım, İran’ı anlamaya çalışırken bize yol gösterici olabilecek kitaplar ile filmlerden bir seçki hazırlayalım dedik.
Ne Okumalı?
1.Kör Baykuş – Sadık Hidayet
Modern İran edebiyatı dendiğinde akla gelen ilk isimlerden biri Sadık Hidayet; Kör Baykuş da onun en tanınmış eseri. Hidayet için İran’ın Kafka’sı da diyorlar ama esasen birine benzetilmeye hiç ihtiyacı yok. 1937 yılında yayınlanan Kör Baykuş, Türkçeye ilk olarak Behçet Necatigil tarafından 1977’de çevrilmiş.
2.Ahu Hanım’ın Kocası – Ali Muhammed-i Efgânî
Oldukça hacimli bu eseri Efgânî cezaevindeyken kaleme almış. Kısa sürede yoğun ilgi gören roman, eleştirmenler tarafından İran edebiyatının en iyi eserleri arasında gösteriliyor. Türkçe’ye Mehmet Kanar tarafından Ayrıntı Yayınları için çevrilmiş.
3.Kış Uykusu – Goli Taraghi
Yazar Goli Taraghi, İran Devrimi’nin ardından Paris’e yerleşenlerden. Burada kendine uluslararası bir okur kitlesi yaratan Taraghi’nin Türkçe’deki tek eseri, Makbule Aras tarafından Yapı Kredi Yayınları için çevrilen Kış Uykusu. Küçük hayatlarının olağan akışını sürdürerek büyük değişimlerle mücadele etmeye çalışan insanların öykülerine odaklanan bu roman için modern bir başyapıt diyebiliriz.
4.Albay – Mahmut Devletabadi
Albay, İran’ın bugünkü siyasi hayatına dair de ışık tutan ve devrimin nasıl kendi evlatlarını harcadığını gösteren bir güncel roman. Bir gece albayın kapısının çalınmasıyla başlıyor ve kızının cesedini alabilmek için mücadele eden bir babanın çatışmaları içinde, İran siyasetindeki önemli kilometre taşlarına da değinerek katman katman açılıyor. Kitabın Türkçe’ye çevirisini Buket Coşkuner yapmış ve Kafka Kitap tarafından yayımlanmış.
5.Okul Müdürü – Celal Âl-i Ahmed
Celal Âl-i Ahmed, Şah döneminin dik başlı yazarlarından. Sade ve açık dili ile İran hikâyeciliğinin önde gelen isimlerinden sayılıyor. O, kendi hayatında da dildeki açıklığını koruyan ve düşüncelerini sansürlemeyen biri. Uzun öykü olarak değerlendirilebilecek Okul Müdürü ise kendisinin en çok okunan hikâye kitabı. Büyüyenay Yayınları’nca basılan kitabın Türkçe çevirisi Asiye Atalay’a ait.
6.Yarınlar Bizim – Larry Collins
Bu romanda Pakistan, Afganistan ve İran üzerinden gelip Türkiye’de eroine dönüştürülen ve Avrupa pazarlarında satılan haşhaşın öyküsü kurgusal bir hikâye zemininde anlatılıyor. Yazarın CIA’den edindiği bilgilerle yazdığı romanda tanıdık vakalara da rastlayacaksınız. Hikâyenin Türkiye’de geçen ayağında uyuşturucu tacirlerinin kurduğu ağın bir noktası da Susurluk Olayı’na bağlanıyor. Orhan Azizoğlu tarafından Türkçe çevirisi yapılan roman Doğan Kitap’ta yayınlanmış.
7.Simurg’un Kanadında: Modern İran Edebiyatı – Hamid Abdullahiyan
Tek bir kitap okuyayım ve Modern İran Edebiyatı hakkında genel bir bilgi sahibi olayım istiyorsanız bu kitap size göre. Aynı zamanda bir öykü ve roman yazarı da olan edebiyat tarihçisi Dr. Hamid Abdullahiyan bu kitapta modern İran edebiyatından yazarları ve eserleri yakından tanıtıyor. Mehmet Akif Koç tarafından Türkçe’ye kazandırılan eser, Livera Yayınları etiketiyle çıkmış.
8.Sekiz Kitap: Bütün Şiirleri – Sohrap Sepehri
Aynı zamanda ressam olan Sohrap Sepehri, şiirleri farklı dillere en çok çevrilmiş olan modern İran şairi. Yaşamının önemli bölümünü geçirdiği İran topraklarından beslenen lirik dili, şiirlerini besleyen en önemli kaynak. Mehmet Kanar tarafından Türkçe’ye çevrilen şiirleri toplu olarak Ayrıntı Yayınları’nca basılmış.
9.Çağdaş İran Öyküleri – (Derleyen ve Çeviren – Mehmet Kanar)
İran edebiyatına meraklı olanların beslendiği en büyük kaynak Mehmet Kanar’dır. Kendisi hem Farsça’dan Türkçe’ye yaptığı çevirilerle İran edebiyatından pek çok eseri okuyabilmemizi sağlamış hem de çeviri dışındaki çalışmalarıyla da bu edebiyatı anlamamızı kolaylaştırmıştır. Çağdaş İran Öyküleri de yine kendisinin Kaknüs Yayınları için hazırladığı ve çağdaş İran öykülerini derlediği bir antoloji çalışması.
10.Sabır Taşı – Sadık Çubek
Sadık Çubek, İran’ın en büyük natüralist yazarlarından kabul ediliyor. Yalnızca isim benzerliği değil, Sadık Hidayet’in de yakın arkadaşı… Sabır Taşı, İran’da nasıl bir toplumsal çürüme olduğunu gözler önüne sermede oldukça başarılı bir eser. Türkçe’ye Haşim Hüsrevşahi tarafından çevrilmiş ve Kor Kitap tarafından basılmış.
Ne İzlemeli?
1.Ay Işığı Altında – Rıza Mir Kerimi
Rıza Mir Kerimi’nin yönetmenliğini yaptığı 2001 yapımı film, medrese eğitimi gören Hasan’ın tereddütlerine odaklanıyor. İyi bir talebe de olan Hasan, eğitimini tamamlayıp cübbe giymesine az zaman kalmışken din alimi olma kararından şüphe duymaya başlıyor.
2.Ekmek ve Çiçek – Muhsin Mahmelbaf
1996 yapımı bu film, yönetmen Muhsin Mahmelbaf’ın kendi hayatından da otobiyografik izler taşıyor. Filmde kendisini canlandıran yönetmen, 17 yaşında yaşadığı bir polis bıçaklama olayından yola çıkarak kurguladığı hikâyede, aradan 20 yıl geçtikten sonra aynı polis memuruyla karşılaşıyor. Gerçek ve kurgunun iç içe olduğu Ekmek ve Çiçek, yalnızca yönetmenin değişimini değil, bu 20 yılda İran’ın geçirdiği değişimi de sunuyor.
3.Şehrin Derisi Altında – Rahşan Ben-i İtimad
Gündüzleri bir tekstil fabrikasında ağır koşullarda çalışıp akşamları da eve döndüğünde ailesinin dertleriyle uğraşan Tuba’nın hikâyesi, yine bir kadın tarafından anlatılıyor. İranlı başarılı yönetmen Rahşan Ben-i İtimad, filmlerinde sıklıkla kadınların sorunlarına ve zorlu toplumsal koşullarda var olma mücadelelerine yer veriyor.
4.Şeytan Yoktur - Mohammed Rasoulof
İdam oranının en yüksek olduğu ülkelerden biri İran… Mohammed Rasoulof’un hem senaryosunu yazıp hem de yönettiği 2020 yapımı Şeytan Yoktur, tam da bu noktaya parmak basarak, idam temasının işlendiği 4 farklı hikayeyi konu alıyor. Film, 2020 yılında Berlin Uluslararası Film Festivali’nde Altın Ayı ödülünün de sahibi oldu.
5.Bu Bir Film Değil – Cafer Penahi & Mojtaba Mirtahmasb
Bu belgeselde, 20 yıl boyunca film çekmeme cezasına çarptırılan Penahi'nin, yine kendisi gibi yönetmen olan arkadaşı Mojtaba Mirtahmasb ile geçirdiği bir güne tanıklık ediyoruz. 2011 yapımlı bu belgesel, İran’dan Fransa’ya, Cannes Film Festivali’ne bir kekin içine saklanmış usb bellek aracılığıyla son anda gönderildi.
6.Zeytin Ağaçları Altında – Abbas Kiyarüstemi
İran filmleri seçkisi yaparken listede Kiyarüstemi’ye yer vermemek olmaz. Onun herhangi bir filmini açıp izlemek İran’ın havasını koklamak, insanına dokunmak ve kendini o coğrafyadan hissetmek için yeterli. Yine gerçekle kurgunun iç içe olduğu anlatımda, setteki amatör oyunculardan biri eşini canlandıran kadına âşık olunca yönetmen Kiyarüstemi arada kalır.
7.İki Kadın – Tehmine Milani
1999 yapımı Tehmine Milani imzalı film, üniversite öğrencisiyken benzer tutkuların peşinden koşan fakat farklı hayatlara savrulan iki kadın arkadaşın öyküsünü anlatıyor. Yönetmen Milani, İki Kadın isminin, aslında bir kadının iki farklı olası hayat senaryosuna işaret ettiğini belirtmiş. Gelecek vaat eden iki mimarlık öğrencisinin kendi potansiyellerini gerçekleştirme yolunda İslam Cumhuriyeti’nde yaşadıkları izlemeye değer.
8.Leyla’nın Kardeşleri – Said Rüsteyi
Farhadi’nin Elly Hakkında ve Satıcı gibi filmlerinden aşina olduğumuz aktris Taraneh Alidoosti, bu defa Leyla karakterine can veriyor. 2022 yapımı Said Rüsteyi imzalı filmde Leyla’nın aile portresi sunulurken karakterin ataerkil tahakküme nasıl başkaldırdığı oldukça etkileyici resmediliyor.
9.Kızım Olmadan Asla – Brian Gilbert
ABD, Türkiye ve İsrail’de çekilen ve Brian Gilbert tarafından yönetilen 1991 yapımı filmde İran’dan ve kocasından kaçan bir annenin hikayesini izliyoruz. Amerika vatandaşı olan Betty Mahmudi, İranlı kocasının ısrarlarına dayanamayarak bir İran seyahatine çıkar ancak hem İran devletinin yaşattığı zorluklar hem de baskıcı kocasının onu adeta tutsak etmesi bu seyahati içinden kaçılası bir zindana çevirir.
10.Bir Ayrılık – Asghar Farhadi
Bu liste nasıl Kiyarüstemi olmadan eksik olacaksa Farhadi’siz de bitemezdi. Onun film boyunca tempoyu hiç düşürmeden gerilimi izleyici üstünde tuttuğu anlatım tarzının tüm dünyada seveni çok. 2011 yapımı Bir Ayrılık da bunlardan biri. Ayrılmak üzere olan bir çiftin çerçevesinde ikilemlerle dolu bir anlatı içeren bu filmle yönetmen, hem Altın Ayı hem de Oscar kazanmıştı.
