Kimi evlerde kız çocuklarının hayal kurabilmesi, o hayalleri gerçekleştirmesi, okuyup ayaklarının üstünde durabilmesi için gerekli koşullar halihazırda mevcuttur.

Kimi evlerde imkanlar yeterli olmasa da kız çocuğunun umut beslemesini sağlayacak önder bir kadın karakter bulunur. Bir abla, kuzen, teyze, uzak bir akraba… Onun açtığı yolda, ince bir patikada gider çocuk. O daha önce karda yürümüştür. Adım attığı yerlere basarak yolunu bulur. 

Kimi evlerde ise ne yol açacak bir figür ne de hayalin kendisine barınacak bir yer vardır.

Yerini Bil Kız Çocuklarını Güçlendirme Derneği, o örnek alınası kadın akrabanın, olmayan rol modellerin yerini doldurmak için 2020’de kuruldu. O tarihten beri, hayatını değiştirmek için bir potansiyele ve isteğe sahip kız çocuklarıyla, deneyimlerini paylaşmak isteyen mentör kadınlar arasında köprü görevi görüyor. 

Onlara eşit fırsatlar sunarak, kız çocuklarının hayal kurmasını, hayata karışmasını ve topluma faydalı olmasını sağlamaya çalışıyor. 

İsimlerindeki “Yerini Bil” ise, pek çok kız çocuğun mustarip olduğu toplumsal algıya bir ters köşe mahiyetinde. Yerini, üslubunu, tavrını, oturmasını, kalkmasını, giyinmesini bil…

“Sürekli bir yer bildirim, hak bildirim hali var. Biz de bunu alalım ve daha pozitif anlam yükleyelim dedik,” diyorlar. 

20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü öncesinde, Yerini Bil Kurucu Genel Başkanı, kültürel stratejist Behice Sayat; Kurucu ve akademisyen Yester Özmerinoğlu ve Yönetim Kurulu Üyesi, akademisyen Belgin Yazıcı ile buluştuk. Yerini Bil’in hikayesini onlardan dinledik. 

Dernek nasıl kuruldu?

Yerini Bil Kız Çocuklarını Güçlendirme Derneği, pandemi zamanı ilk tohumları atılan, 2024 yılında da resmen kurumsallaşan bir dernek. 

Kurucularından Yester Özmerinoğlu ve Behice Sayat’ın tanışıklığının yaklaşık sekiz yıllık bir geçmişi var. Pandemi öncesi dönemde ikilinin yolu, yine çocuklar üzerine yürüttükleri birtakım faaliyetler esnasında kesişiyor. 

O dönem birlikte çalıştıkları derneğin geçirdiği değişiklikler üzerine, çalışmalarını burada sürdürmemeye karar kılıyorlar. Ama çocuklarla olan bağları da devam ediyor tabii…

Pandemi dönemi tüm bu ilişkiler ağını bir modele oturtmaya ve kurumsal bir yapı oluşturmaya karar verdiklerinde ekibe Belgin Yazıcı dahil oluyor. 

Şu anda, Derin Yoksulluk Ağı ve Sokak Lambası gibi dezavantajlı ailelerle çalışan diğer derneklerin işbirliğiyle faaliyet gösteriyorlar. Ailelerle, genellikle bu derneklerin aracılığıyla tanışıyorlar. 

Amaçları, eğitim hayatlarına devam etme yolunda kız çocuklarını desteklemek ve onlara “seni duyan, dinleyen biri var” mesajını hissettirmek. Bunu da kısa vadeli çözümlerle değil, uzun vadede aileye ve çocuğa sağladıkları sosyal ve kültürel olanaklarla yapmaya çalışıyorlar. 

Yester Özmerinoğlu ve Behice Sayat (Fotoğraf: Berge Arabian)

Bir kız çocuğunu güçlendirmek için ne gerekiyor?

Peki bu dezavantajlılığı nasıl tanımlıyorlar?

Ailelerle diğer paydaş dernekler aracılığıyla tanıştıklarından, bugüne kadar genellikle ekonomik açıdan dezavantajlı olanlarla çalışmışlar. 

Ama bir başka belirleyenleri daha var; o da annenin iletişime açık, çocuğun güçlenmesine dair niyetli ve istekli olması. Çünkü pek çok durumda anneler yalnız olduğundan, onların hikayenin en merkezinde durduğunu düşünüyorlar.

Derneğin temel sorusu şu: Bir kız çocuğunu güçlendirmek için ne gerekiyor? 

Bu elbette kimi zaman iyi beslenmek, sağlık hizmetlerine erişim, güvenli bir çevre gibi fiziksel iyilik haline dair kriterleri içeriyor ve ihtiyaç halinde buradaki eksiklerin tamamlanması için de çalışılıyor. 

Fakat onları diğer derneklerden ayıran en önemli özelliklerden biri, maddi desteğin yanında “lüks” olarak görülen başka faaliyetlerin karşılanmasına da alan tanımaları. 

Behice Sayat, sosyal ve kültürel faaliyetlere katılabilmenin de bir çocuk hakkı olduğunu ve çalışmalarında bu hak temelli bakış açısını gözettiklerini söylüyor:

“İletişim içinde olduğumuz kız çocuğunun, farklı deneyimlerden gelen kadınlarla tanışmasını ve sosyal, kültürel haklarının farkına varmasını istiyoruz. O yüzden bizim güçlenme modelimiz, çocuğun güvenilir bir yetişkinle ilişki kurması üzerinden şekillenen çok boyutlu bir model. Amacımız sadece bir şey öğretmek değil, çocuğun deneyim paylaşımı üzerinden güçlenmesini sağlamak.”

Yitirdiğimiz dayanışma ağının bir alternatifi

Yerini Bil Derneği’nin çalışma modeli, bir çeşit kız kardeşlik ağı. Bu ağın bir tarafını değişmeye ve gelişmeye istekli fakat kendisine örnek olabilecek bir yetişkinin varlığından yoksun kız çocukları, diğer tarafını ise kendi kadınlık, varolma ve ayakları üstünde durma deneyimini paylaşmak isteyen yetişkinler oluşturuyor. 

Bunu sağlamak için bir mentörlük sistemi oluşturulmuş. Mentörler, belirli dönemlerde yapılan duyurular neticesinde seçiliyor ve bir eğitime tabi tutuluyor. Ailelerde olduğu gibi, mentörlerin başvurusunda da referanslı olması gözetiliyor. Küçük yaşta çocuklarla ve hassas durumda ailelerle temasta oldukları için, güvendikleri kişilerle çalışmak istiyorlar.  

Mentörlere sahada nasıl davranacakları ve neye dikkat edecekleri hususunda bir dizi eğitim veriliyor. Mentörlerin en az bir yıl düzenli ev ziyareti yapmayı ve kendilerine atanan çocuklarla sürekli temas halinde olmayı taahhüt etmesi gerekiyor. O yüzden bu eğitimler aslında mentör seçiminin de bir parçası. Çünkü başta istekle dahil olan biri, eğitimler neticesinde bu sorumluluğu taşıyamayacağını düşünüp vazgeçebiliyor. 

Tabii bir de yaş ve cinsiyet kriteri var. Genellikle kız çocukları ve yalnız annelerle temasta olunduğu için, onların kendilerini daha rahat hissetmeleri açısından kadın mentörlerle çalışılıyor. Hem iş hayatına başlamış hem de belirli bir hayat deneyimine de sahip olacağı varsayımıyla, 27 yaşın üstündeki adaylara mentörlük şansı tanınıyor. 

Sayat, mentörlerin bir amaç uğruna bir araya geldiği bu sistemi “mucizevi bir şey” diyerek tanımlıyor:

“Birbirini hiç tanımayan ama aynı hedef uğruna buluşan kadınlar bir form dolduruyorlar ve bir ağın içine giriyorlar. Aynı deneyimler, benzer şikayetlerden gelen ama normalde karşılaşmayacak kadınlar bu vesileyle bir araya geliyor ve bu bizim kız kardeşlik ağımızı güçlendiriyor. Çalıştığımız kız çocuklarının çevresinde genellikle kadın bir rol model olmuyor. Biz tam o boşluğu dolduruyoruz. Yani modern toplumda çözülen dayanışma ilişkilerini, biz farklı bir yolla tekrar kuruyoruz.”

Destekçi çemberine nasıl dahil olunur?

Mentörlerin belirlenmesinden sonra sırada ailelerle tanışma var. Her kız çocuğu, üç mentörle eşleştiriliyor. Bu üç mentör, öncelikle aileyle tanışmaya gidip sonrasında da her ay bu kız çocuğunu ziyaret ediyor. 

Üç mentörle çalışılması da bilinçli bir tercih. Hem bir kız çocuğunun sorumluluğunu tek bir kişiye yüklemek istemiyorlar hem de bu sayede deneyimli mentörler yeni başlayanlara kılavuzluk edebiliyor.

İlk üç ay aileyi tanımakla geçiyor. Kız çocuğu nerede yaşıyor, ne yapıyor, kaç yaşında, neye ihtiyacı var, neleri seviyor? Bunlar tespit edildikten sonra çocuğun arzu ettiği ya da merak duyduğu faaliyetler için planlama yapılıyor. 

Bu bir müzeye gitmek de olabilir, sinema ya da tiyatroya da. Hatta İstanbul’da yaşayıp Boğaz’ı görmeyenler için bir Kuzguncuk turu da…

Mentörler uzun vadeli çalışmayı taahhüt etmiş kişiler; fakat bunun dışındaki işbirliklerine de açıklar elbette. Örneğin üniversite öğrencilerinin sosyal dayanışma kulüpleriyle çalışıyorlar; gönüllü öğrencilerin çocuklara ders çalıştırdığı eşleşmeler yapıyorlar. Ağlarını da mümkün olduğunca genişletmek istiyorlar. 

Yester Özmerinoğlu, aileyi takip eden, çocuğu bir etkinliğe götüren, anneyle vakit geçiren kişilerin mentörler olduğunu söylüyor ama destekçi çemberinin önemini de hiç unutamadığı bir örnek üzerinden anlatıyor:

“Bir kız çocuğunun hiç gülmediğini fark ettik. Gülmemesinin sebebi, öndeki dört dişinin simsiyah olmasıymış. Böyle bir durumda kim olsa gülmezdi. Hemen destekçi çemberinden gönüllü bir diş hekimine ulaştık. Bir yıla yakın sürdü tedavisi. Sonra çocuk doğal olarak gülmeye başladı. O herhalde, en unutamadığım destek oldu benim için.”

Destekçi çemberi bir WhatsApp grubu ve ihtiyaç halinde bu gruptan duyuru yapılıyor. Ağa katılmak isteyenler derneğe sosyal medya hesapları üzerinden ulaşabiliyor.

Yerini Bil Derneği Yönetim Kurulu: Banu Çapın, Belgin Yazıcı, Nazan Özcan, Yester Özmerinoğlu, Behice Sayat, Şükriye Çelikel

“Herkesin birlikte yükseldiği bir kız kardeşlik ağı”

Mentörlerle çocukların hangi aktivitede bulunacağı, yine çocuklara sorularak belirleniyor: “Ne yapmak istersiniz?”

Bu sorunun cevabı da çocukların tepkisi de çeşit çeşit. Bazılarının şıp diye söylediğini, bazılarının da açılmak için biraz zamana ihtiyaç duyduğunu söylüyor Özmerinoğlu.

Sunulan fırsatların çoğu imkansız şeyler değil ama çocuğun dünyasında büyük şeyler. Belgin Yazıcı, bu sınırların zaten baştan belirlendiğini söylüyor:

“Çocuklar yapılabilecek şeylerin farkında. Bunu en baştan çiziyoruz. ‘Hadi seni yurtdışına götürelim’ gibi vaatlerimiz yok, ki bu zaten mümkün değil. Mesela tanıştığımız bir kız çocuğu, kadın voleybol maçına gitmek istiyor, şu anda onu ayarlamaya çalışıyoruz. Neler yapılabileceğini çocukla da konuşuyoruz. O yüzden onlar da bu bilinçle bir istekte bulunuyorlar.”

Arzularını mümkün olduğunca gerçekleştirmek bir yana, ekibin asıl amacı, çocuklara hayallerini dillendirebilecekleri bir alan sağlamak. Düzenledikleri etkinliklerde karşılaşmaları artırarak çocuğun belki hiç bilmediği meslekten biriyle tanışmasını, onu örnek almasını sağlamaya çalışıyorlar. Sayat, böylece çocuklara “bunu istemeye hakkım var” düşüncesini aşılayabildiklerine inanıyor: 

“Başka mesleklerden bir yetişkinin gelip kız çocuğunu dinlemesi, özgüvenlerinin de artmasına yol açıyor. Biz yüzde 87 oranında kız çocuğunun hayallerini konuşmasını sağladığımızı düşünüyoruz. Örneğin altı yaşında bir kız çocuğunun doktor olmak istemesi, bizim ona doktor hanım diye hitap etmemiz, annenin ve ortamdaki diğer kadınların da bunu desteklemesi bence çok önemli.”

Üstelik bu karşılaşma alanları sadece çocuklara da yaramıyor. Sayat, “O deneyim paylaşımından bizim de çok şey öğrendiğimiz oluyor,” diyor:

“Bu karşılaşmalar bizim de yaşam enerjimizi arttırıyor. O kadınların mücadele gücünü, çocuğuna gösterdiği özeni, dirençlerini görmek, bizlere de çok iyi geliyor. O yüzden tam bir kız kardeşlik ağıyız biz; birinin birine yardım ettiği değil, herkesin birlikte yükselmeye çalıştığı bir kız kardeşlik ağı.”

“Peri değiliz, sihirli değneğimiz de yok”

En çok vurguladıkları noktalar da çocuklara hayal dayatmadıkları ve sihirli değnekle dokunup dünyaları değiştirmek gibi bir gayelerinin olmadığı.

Zaten her hayal gerçekleşmeyebilir de. Sayat, çocuğun yeteneği, becerisi, potansiyeli ve içinde bulunduğu durumu da gözettiklerini belirtiyor:

“Biz bir şeyi bir peri gibi gelip düzeltmiyoruz. Kız çocuğunun o anki durumunu düzeltme yolunda isteklerine eşlik ediyoruz sadece. Hayatını değiştirebilme becerisine destek oluyoruz.”

Çocuğu alıp kendi çevresi ve imkanlarının çok dışında bir yere, örneğin bir özel okula yerleştirmekten imtina ediyorlar bu yüzden. Yapmak istedikleri daha ziyade, koşullara uygun seçenekleri konuşmak, çocuğa bir motivasyon ve azim aşılamak. 

Buna bir örnek olarak, ikinci sınıftan itibaren sokakta çalıştırılmış ve okula gitme imkanı bulamamış Leyla’nın hikayesini gösteriyor Özmerinoğlu. 

Leyla üniversiteye gitmek istediğini söylediğinde onu önce açıktan lise mezunu olabilmesi için yönlendiriyorlar. Leyla’nın potansiyeline inansalar da hiç okula gitmemiş birinin üniversite gibi rekabetçi bir ortamda geriden gelerek yaşayabileceği zorlukları da göz önünde bulunduruyorlar. Nihayetinde her şey adım adım…

Özmerinoğlu, devam eden süreci şöyle anlatıyor:

“Leyla açıktan lise mezunu oldu. Bir iş bulabilmesi için en azından ilk etapta bu gerekiyordu. Tam arzu ettiği gibi olmasa da başka ne yapılabilir üzerine düşündük. Buradan da yeni bir hayal evrilebilirdi. Tanıştığımızda 18 yaşın altındaydı, muhtemelen kendini kurtarmak için erken evlilik yapacaktı. Açık lisenin ardından mentörlerimiz ona bir CV hazırlamakta da yardımcı oldu. Çevremizde o CV yayılınca Leyla’ya iş imkanları doğdu.”

Elbette kimi zaman onların hayalleriyle çocukların hayallerinin örtüşmediği durumlar da oluyor. Ama bu durumlarda kendi hayallerini onlara dikte etmeye çalışmadıklarını söylüyor Belgin Yazıcı. Bunu da yaşayarak öğrendiklerini anlatıyor:

“Bir kız çocuğumuz lisede çocuk gelişimi kazanmıştı. Hem biz hem de ailesi, bu bölümde okumasını destekliyorduk. Ama aslında ilgi alanı güzellikti. Biz kendi hayalimizi ona dikte etmedik. Zamanla kendi yolunu çizdi. Şu anda bir güzellik merkezinde çalışıyor, lisede de o alana geçti. Onların hayallerinin etrafında biz de şekil almaya başlıyoruz. Diyoruz ki tamam, madem bunu istiyor, o zaman nasıl kolaylaştırabiliriz? Ya da biz bu hayalde nerede durabiliriz?”

Neden 26 yaş?

Derneğin çalıştığı kız çocuklarının yaş sınırı 26’ya kadar uzuyor. Benim de ilk dikkatimi çeken şey bu oluyor: Neden 26?

Özmerinoğlu bunu biraz da sahadaki deneyimlerinin şekillendirdiğini söylüyor. Malum, herkes aynı şartlara sahip değil, dolayısıyla herkesin hayata atılma yaşı da buna paralel değişebiliyor. 

Sayat, herkesin olağan şartlardaki belirli yaşlarda okula başlayıp mezun olamadığını, dolayısıyla bir diploma alıp işini eline alma yaşını esnek tuttuklarını belirtiyor.

Bir de tabii, sorunlar işe başlayınca da bitmiyor. O yüzden dernek, iş sahibi olmasına yardımcı olduğu kız çocuklarının elini daha sonra da bırakmamaya çalışıyor:

“Gölge mentörlük dediğimiz bir alan var. Bir çocukla hiçbir zaman ‘Tamam, sen artık işe başladın’ diye iletişimi kesmiyoruz. Çünkü aslında duygusal da bir bağ kuruyoruz. Arayıp ne yapıp ettiğini soruyor, onun hâlâ yanında olduğumuzu hissettirmeye çalışıyoruz.”

Sahadaki deneyimleri ne söylüyor?

Bunca yıldır sahada çalışınca, toplumsal olarak da nelerin değiştiğine dair bazı gözlemleri var elbette. 

Sayat, bunlardan ilkinin beslenme sorunu olduğunu söylüyor:

“Bundan beş sene önce beslenme bu kadar büyük bir sorun değildi. Türkiye’de çok hızlı bir şekilde çocuk beslenmesi büyük bir problem olmaya başladı. Dolayısıyla aileyle çalışırken de ilk olarak anlamaya çalıştığımız nokta haline geldi. Çünkü bir çocuk açsa onu sinemaya götüremezsiniz. Önce bunu çözmeniz gerekir.”

İkinci gözlemleri ise, yalnız annelerin gitgide artması. “Ekonomik sıkıntılar arttıkça kaçan, ortadan yok olan babaların arttığını görüyoruz,” diyor Sayat. Bunu da Türkiye’nin son 5-6 yılındaki ekonomik çöküşüne bağlıyor. 

Bir diğer tespiti ise çocukların okuldan kopma oranındaki artışa dair. Burada da MESEM meselesine vurgu yapıyor ve çocukların saha deneyiminin çok kötü olduğunu söylüyor. Fakat böyle hallerde de sunmaya çalıştıkları çözümler yine “Ne yapılabilir?” sorusu üzerinden şekilleniyor. Toptan itiraz etmek ya da durumu değiştirmek değil, koşulları düzeltmeye eğildiklerini anlatıyor Sayat:

“Örneğin çocuk MESEM’e gitmeye çalışıyor ya da bir noktada buna mecbur kalıyor. Bu durumda bizim dahil olabileceğimiz nokta şu: O çocuk illa da MESEM’e gidecekse onun takibini yapmak. Sigortalı ve güven içinde çalışabileceği bir yer bulabilmesi için çaba göstermek. Sömürülmelerini engellemeye çalışmak. Senin yanındayız hissini ona verebilmek.”

Yazıcı, sahadaki tespitlerine dair bir ekleme yapıyor ve madde kullanımının da çok arttığını gözlemlediklerini söylüyor. Ama bu noktada kendi sınırlarını bildiklerini, uzmanlık alanlarına girmeyen konularda müdahalede bulunmadıklarını ve bir devlet kurumunun müdahil olması gereken durumlarda muhakkak oraya yönlendirdiklerini söylüyor.

Onların hayalleri ne?

“Çocuğun kendi hayatını dönüştürme becerisini ve umudunu hiç kaybetmemesi lazım ki devam etsin. İşimizin en zor tarafı da bu,” diyor Sayat. 

Bir etkinlikte hiç konuşmayan bir çocuğun sonrakilerde bıcır bıcır konuştuğunu görecek kadar beklemek, ablalarının KPSS’ye girip defalarca atanamadığını gördükten sonra okumaktan vazgeçen bir kızın eğitime tekrar ısınmasını bekleyecek kadar sebat etmek…

Tüm bunlar her şeyden öte azim ve sabır gerektiriyor. Buna hem ekibin ihtiyacı var hem de kız çocuklarına vermeye çalıştıkları değerler de bunlar. 

Yoksa hayaller bir gecede, bir parmak şıklatmasıyla gerçek olmuyor.

Onlar bir yandan kız çocuklarına hayal kurduruyorlar ama, her yetişkin kadının içinde de bir kız çocuğu yatıyor. 

"Sizin bundan sonrası için hayaliniz ne?” diye soruyorum o yüzden. 

İlk cevabı Özmerinoğlu veriyor: Örgütlenmenin büyümesi ve Ankara, İzmir gibi diğer şehirlerde de Yerini Bil (YEBİ)’lerin olabilmesi.

Sayat da bu hayale katılıyor. Kendilerinden bağımsız bir YEBİ modelinin olabilmesini, bir gün bir şehirde üç kadının bir araya gelip “Hadi YEBİ yapalım” diyebilmelerini istiyor. 

Yazıcı’nın hayali ise onlardan farklı. “Desteklediğimiz kız çocuklarının bir gün kendi ayakları üstünde duran bir yetişkin kadın olarak mentörlük yaptığını görmek istiyorum,” diyor.

Bize de “Neden olmasın?” demek düşüyor. 

🦉
​​Fayn’ın özgün haber dosyaları, araştırmaları ve görüş yazılarını okurlar mümkün kılıyor. Bizler işimizi severek ve layıkıyla yapmaya çalışıyoruz. Ancak sizler ücretli aboneliğe gönüllü olursanız sürdürebiliriz. Çünkü bağımsız yayıncılık bunu gerektirir. İkna olduysanız detaylar için sizi şuraya alalım.
Bağlantı kopyalandı!

Yazan:

Sinem Hızarcı

Sinem Hızarcı

Boğaziçi Üniversitesi'nde Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler okudu. Bilgi Üniversitesi Kültürel İncelemeler'de yüksek lisansını tamamladı. Fayn'da editör.