Gece yarısı Harvard Üniversitesi’nin kalbindeki Widener Kütüphanesi karanlığın içinde dev bir mabet gibi yükseliyordu. Kampüsün ışıkları bir bir söndüğünde kütüphanenin tuvaletinde saklanan Stephen Blumberg etrafı dinledi, üzerine birkaç beden büyük gelen özel dikim paltosunun iç ceplerini yokladı ve servis asansörünün dar boşluğuna süzüldü. Zayıf, çelimsiz gövdesini karanlık şaftın içine çekti. Havalandırma kanalına tırmanıp tozlu metalin üzerinde sessizce sürünmeye başladı. 1970'lerin ortasıydı ve dışarıda sert bir ayaz vardı. Şayet dar kanalda doğru yönde ilerliyorsa, ülkenin en nadir elyazmalarının tutulduğu yüksek güvenlikli kasanın tepesindeki ızgaraya ulaşacaktı. Aşağı indiğindeyse iş çilingirlik hünerine kalacaktı, cebindeki maymuncuk setini yokladı ve hedefine doğru ilerledi.
Oysa bu gece operasyonundan sadece birkaç gün önce aynı koridorlarda dolaşırken eksantrik ama kendi halinde bir akademisyenden farksız görünüyordu. Hiç vazgeçemediği eski Cadillac’ıyla eyalet eyalet dolaşıp hedefindeki kütüphaneleri gündüz gözüyle keşfe çıkıyordu. St. Thomas Koleji’nden Profesör Matthew G. McGrath’in kimliğine kendi fotoğrafını yapıştırarak hazırladığı sahte kart ona sıradan okurların giremediği Nadir Eserler bölümüne misafir akademisyen olarak girme imkânı sağlamıştı.
Sonunda kasanın içindeydi. Yüksek tavanlı, loş ve özel iklimlendirmeli odadaki kilitli vitrinlerin ardında asırlık ilk baskılar ve elyazmaları duruyordu. Blumberg, gözlerini sararmış sayfaların ve deri ciltlerin üzerinde gezdirirken çok yakında bu nadir parçaları kendi evindeki raflara dizeceğini biliyordu. Etraftaki odalar tamamen sessizken vitrine yaklaştı ve kendi yaptığı aletlerle kilit mekanizmasını kolayca açtı. Asıl mesele, devasa ciltler raflardan çekildiğinde geride hemen fark edilecek bir boşluk bırakmamaktı. Kalan kitapları hafifçe yana kaydırarak boşlukları kapattı. Gündüz vakti keşif sırasında katalog çekmecelerindeki kayıt fişlerini yok ettiği için kütüphanede kimse kitapların bir zamanlar orada olduğunu bile hatırlamayacaktı. Dakikalar içinde paha biçilmez ciltler paltosunun devasa iç ceplerine girmişti. Geldiği yoldan, servis asansörü boşluğundan ve havalandırma kanallarının içinden geri sürünerek kampüsün karanlığına karıştı. Çalınan yüzlerce eserin yokluğu ne yıllık sayımlarda ne de raflarda fark edildi, hatta çoğu kütüphane soyulduğunu ancak yıllar sonra FBI kapılarını çaldığında öğrenecekti.
Yıllar içinde Blumberg neler çalmamıştı ki? Güney Kaliforniya Üniversitesi’nden 1480 basımı Rolewinck’in Dünya Kroniği, Washington Eyalet Üniversitesi’nden Peder Pierre-Jean De Smet’in 19. yüzyıldan kalma orijinal mektupları, Kral James İncili’nin erken dönem baskıları, John Milton’ın Yitirilen Cennet’inin, Harriet Beecher Stowe’un Tom Amca’nın Kulübesi’nin ve Mark Twain’in Huckleberry Finn’in Maceraları’nın nadir ilk edisyonları, Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’ni imzalayan kurucuların orijinal imzalarını taşıyan mektuplar...
Çalmaya nasıl başladı?
Blumberg, kurtarma operasyonu adını verdiği ilk eylemini gerçekleştirdiğinde Minnesota’nın Saint Paul şehrinde varlıklı bir ailenin çocuğu olarak yaşıyordu. 1950'lerde belediye geniş çaplı bir kentsel dönüşüm başlatmış, kentin görkemli Viktorya dönemi konakları birer birer yıkım kararıyla yüzleşmişti. Küçük Stephen, okula giderken önünden geçtiği bu binaların yok edilmesine dayanamıyordu. Balyozlar inmeden önce konaklara gizlice girip antika kapı tokmaklarını, vitray pencereleri ve ahşap pervazları sökmeye başladı. Zihnindeki kırılmalar da işte bu yıllarda ortaya çıktı. Ergenliği boyunca defalarca psikiyatri kliniklerine yatırıldı. On iki farklı psikiyatrist Blumberg’e şizofreni ve obsesif kompulsif bozukluk teşhisi koydu.
Kendisini bir hırsız olarak görmüyordu aslında. O, hükümetin ve ilgisiz bürokratların bodrum katlarında çürümeye terk ettiği tarihi mirası kurtaran bir kahramandı. Yıkık binalardan söktüğü vitrayların tarihini araştırmak için kütüphanelere gitmeye başladığında, bu mimari merakı hızla kontrol edilemez bir bibliyokleptomaniye evrildi. Başlangıçta kişisel bir koleksiyon kurmak niyetiyle birkaç kitabı çantasına attı ancak çok geçmeden kütüphane güvenliklerini aşmakta ve evde parçalarına ayırdığı kilitlerin mekaniğini çözmekte ustalaştı. 1970'lere gelindiğinde artık ömrü eyaletler arası yollarda geçen tam zamanlı bir kitap hırsızıydı. Geceleri neredeyse hiç uyumuyor, yarımşar saatlik kestirmelerle yetinip durmaksızın nadir elyazmaları okuyordu. Çaldığı eserlerin kütüphane mühürlerini jiletle kazıyor, izleri zımparalıyor, hatta mülkiyet etiketlerini kâğıda zarar vermeden sökebilmek için saatlerce yalıyordu.
19 ton ağırlığında nadir kitap nerede saklanır!
Yıllarca tek başına hareket eden Blumberg, genişleyen bu operasyonu sürdürmek için zamanla bir yardımcıya ihtiyaç duymaya başladı. Tonlarca ağırlıktaki kitap sandıklarını tek başına taşıması, binlerce kilometrelik yollarda aralıksız direksiyon sallaması ve kendi adını resmi mülk kayıtlarından gizlemesi giderek zorlaşıyordu. 1970’lerin ortalarında Minnesota’da antika alım satımı yaparken tanıştığı Kenneth Rhodes bu boşluğu doldurdu. Yasadışı işlere yabancı olmayan Rhodes, kısa sürede Blumberg’in dış dünyayla kurabildiği tek bağa dönüştü. Hem eyaletler arası soygun yolculuklarında gözcülük yapıyor hem de Blumberg’in Iowa’nın Ottumwa kasabasında satın aldığı 17 odalı Viktorya tarzı malikâneye ağır kitap sandıklarının taşınmasına yardım ediyordu. Yıllar içinde bu evin banyo küvetinden tavan arasına, koridorlardan yatak odalarına kadar her köşesi büyük bir titizlikle tasnif edilmiş 19 ton ağırlığında, 23 bin 600’ün üzerinde nadir kitapla doldu.
Kurduğu bu kusursuz düzen, 1990 baharında tek dostu ve 15 yıllık suç ortağı Kenneth Rhodes’un ihanetiyle çöktü. Rhodes, bazı kayıp koleksiyonların sigortacıları tarafından konulan 56 bin dolarlık ödülü almak için FBI’ın kapısını çalmıştı. Bu ihbar, FBI’ı 327 kütüphane ve müzeye uzanan tarihin en büyük kitap hırsızlığının izini sürmeye götürecekti.
20 Mart 1990 sabahı FBI ajanları Ottumwa’daki malikâneye baskın düzenlediğinde içeride ne nakit para ne uyuşturucu ne de silah bulabildi, evin her yanı piyasa değeri 20 ila 40 milyon dolar arasında değişen nadir kitaplarla kaplıydı. O güne dek yalnızca Oregon Üniversitesi gibi birkaç kurumun bildirdiği kayıpların peşinde olan FBI’ın, Rhodes konuşana kadar ne aradıkları hayaletin Blumberg olduğundan ne de ortada yüzlerce kuruma yayılan böylesi bir vurgundan haberi vardı. Üstelik ajanlar, adli kanıt statüsündeki bu devasa kütüphaneyi nereye kaldıracaklarını ve mühürleri kazınmış on binlerce cildi nasıl tasnif edeceklerini hiç bilmiyordu.
Bunun üzerine tarihin en sıradışı lojistik operasyonlarından biri olan “Omaha Projesi” başlatıldı. FBI, tonlarca ağırlıktaki bu hazineyi Omaha’daki gizli bir depoya taşıdı ve ülkenin dört bir yanından gelen gönüllü kütüphanecilerle 44 kişilik uzman bir ekip oluşturdu. Yine de mühürleri ve barkodları sökülmüş binlerce kitabın hangi kurumdan çalındığını bulmak imkânsız görünüyordu. Depoya ülkedeki tüm kütüphanelerin ortak kayıt ağına bağlanan bir program kuruldu. Uzmanlar birer olay yeri dedektifi gibi çalışarak kitapların sayfa yapılarını, cilt özelliklerini ve Blumberg’in gözden kaçırdığı ufak izleri sistemdeki milyonlarca kayıtla eşleştirdi. Hazırlanan dijital kayıp listesi sayesinde Amerika genelindeki yüzlerce kütüphane çalındığından bile haberdar olmadıkları binlerce nadir eseri teşhis edip geri alabildi.
Bu süreçte bizzat Blumberg’den de beklenmedik bir yardım geldi. Mahkemede hukuk tarihinin ilk “bibliyomani temelli akıl sağlığı yetersizliği” savunması hazırlanırken Blumberg çok sevdiği bu nadir eserlerin rastgele tasnif edilmesinden büyük endişe duyuyordu. Duruşmayı beklerken kefaletle serbest kaldığı günlerde Omaha’daki depoya gitti ve hangi kitabı nereden çaldığını hatırlayabildiği kadarıyla gösterdi. Onun için kitapların eski yuvalarına dönmesi bu atıl depoda küflenmelerinden çok daha iyiydi.
Blumberg’in çalarak kurduğu eşsiz seçki yasal yollarla yeniden kuruluyor
Ocak 1991’de görülen davada jüri soygunların ardındaki kusursuz planlamayı dikkate alarak akıl sağlığı savunmasını reddetti ve Blumberg 71 ay hapis ile 200 bin dolar para cezasına çarptırıldı. Aylarca süren Omaha Projesi’nin sonunda binlerce eser yuvasına dönerken hangi kütüphaneden çalındığı bir türlü bulunamayan son 4 bin kitap operasyona en büyük emeği veren Creighton Üniversitesi Kütüphanesi’ne bağışlandı. Blumberg ise hapishaneden üniversite yönetimine neredeyse zarif ama bir o kadar da tekinsiz şu mektubu yolladı: “Çıkınca bu kitapları çalacağım. Centilmenlik gereği şimdiden haber veriyorum.”
Cezaevinde geçirdiği dört buçuk yılın ardından Aralık 1995’te tahliye edildiğinde şartlı tahliye kararına eşi benzeri görülmemiş bir kural eklenmişti: Herhangi bir kütüphaneye veya kitapçıya gittiğinde kapıdaki görevliye kendisinin hüküm giymiş bir kitap hırsızı olduğunu bildirmek zorundaydı. Ancak bu önlem de onu durdurmaya yetmedi ve ilerleyen yıllarda antika hırsızlığından yeniden hüküm giydi.
Bugünlerde Blumberg’in saplantısı ilginç bir şekilde saygı görüyor. Kendilerine “Kitap Dedektifleri” adını veren bir grup araştırmacı ve koleksiyoner, onun Kuzey Amerika tarihi üzerine bir araya getirdiği devasa seçkinin eşsiz bir entelektüel vizyon barındırdığını düşünüyor. Ekip, tıpkı eski bir hazine haritasını takip eder gibi FBI’ın el koyduğu kitapları sahaflardan ve müzayedelerden tek tek satın alarak Blumberg’in o karanlık evde kurduğu kütüphaneyi bu kez yasal yollarla yeniden yaratmaya çalışıyor.
Yazan:
Hazal Baydur
Yayıncılıkta telif hakları ve çeviri alanlarında çalışıyor. Edebiyat ve müzik tarihinin göz ardı edilmiş hikâyeleri üzerine Güvenilmez Anlatıcı adlı bir podcast programı hazırlayıp sunuyor.
