194 ülke, iki haftayı aşan müzakereler ve üzerinde anlaşılamayan bir karar metni.
Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31), 22 Kasım'da ortak bir sonuç kararı alınamadan sona erdi. Ülkeler, kömür, petrol ve doğalgazdan uzaklaşma konusunda anlaşamadı.
Zirvenin bitmesine dört gün kala Panama Çevre Bakanı Juan Carlos Navarro, görüşmelerin gidişatını ve dünyanın fosil yakıtlara bağımlılığını eleştirmişti:
“Dünya petrol mafyası tarafından rehin alınıyor. Bizi kaçıranlara âşık olmuşuz. Petrolcülerden vazgeçemiyoruz. Bizi bütün bunları kendi iyiliğimiz için yaptıklarına ikna etmişler.”
Dört gün sonra zirve, Navarro'nun eleştirdiği anlaşmazlık aşılamadan tamamlandı.
Suudi Arabistan'ın başını çektiği petrol üreticisi ülkeler, fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısının karar metninden çıkarılmasını istedi. Rusya da bu ülkeleri destekledi.
Zirve yönetimi, itirazların ardından hazırladığı son taslakta kömür, petrol ve doğalgazdan uzaklaşmaya ilişkin ifadelere yer vermedi.
Avrupa Birliği (AB), Panama, Marshall Adaları ve Norveç'in de aralarında bulunduğu ülkeler ise taslağı reddetti.
AB adına konuşan İrlanda İklim Bakanı Darragh O'Brien, fosil yakıtlardan söz etmeyen bir anlaşmayı kabul etmeyeceklerini söyledi.
“Bu metin, karşı karşıya olduğumuz iklim krizine yanıt vermeye yaklaşmıyor bile,” dedi.
Türkiye ve Avustralya'nın eş başkanlığında yürütülen müzakerelerin son oturumunda COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, uzlaşı sağlanamadığını açıkladı:
“Elimizden gelenin en iyisini yaptık. Ancak bu salonda metne karşı çıkan taraflar olduğu açık. Bu belge üzerinde uzlaşı sağlanamadığını kabul ediyoruz.”
Böylece COP31, 2009'da Kopenhag'da düzenlenen COP15'ten bu yana ortak bir genel sonuç kararı üzerinde anlaşma sağlanamayan ilk BM iklim zirvesi oldu.
Üç yıl önce verilen söz ne oldu?
2023'te Dubai'de düzenlenen COP28'de ülkeler, ilk kez fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda anlaşmıştı.
Karar metninde, enerji sistemlerinde kömür, petrol ve doğalgazdan uzaklaşılması isteniyordu. Hedef, 2050'ye kadar net sıfır emisyona ulaşmaktı.
Antalya'da ise üç yıl önce alınan kararın gerisine düşüldü. İlk taslakta fosil yakıtlardan uzaklaşmanın hızlandırılması çağrısı vardı. Son taslakta bu çağrıya yer verilmedi. Buna karşılık petrol şirketlerinin de desteklediği karbon yakalama ve depolama teknolojilerinin yaygınlaştırılması istendi.
Ülkelerin iklim kriziyle mücadele için 2015'te kabul ettiği Paris İklim Anlaşması, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 1,5 dereceyle sınırlandırmayı hedefliyor. COP31'in son taslağında ise bu sınırın aşılacağı kabul edildi. Bilim insanları da mevcut emisyon azaltma hedefleriyle 1,5 derecenin önümüzdeki birkaç yıl içinde aşılmasını bekliyor.
İngiltere'nin iklim müzakerecisi Kate Hughes, son taslağın bilimsel gerçekler açısından geri adım olduğunu söyledi. Hughes'a göre metin, ülkelerin iklim kriziyle mücadelede daha güçlü taahhütler vermesini sağlamak yerine en düşük ortak paydada kalıyor.
Guterres zirvenin başında uyarmıştı: Fosil yakıtların lobisi var
BM Genel Sekreteri António Guterres, 11 Kasım'daki COP31 liderler zirvesinde fosil yakıtların dinozorlar gibi tarihe karışması gerektiğini söylemişti. Fosil yakıt şirketlerinin siyasi gücüne de dikkat çekmişti:
“Dinozorların lobisi yoktu. Ama fosil yakıtların var.”
Guterres'e göre fosil yakıt lobisi, bilimsel gerçekleri çarpıtarak iklim politikalarını geciktirmeye ve şirketlerin hesap vermesini engellemeye çalışıyor.
Uluslararası Çevre Hukuku Merkezi'nin (CIEL) araştırmasına göre Antalya'daki zirveye karbon yakalama, kullanma ve depolama sektörünü temsil eden yaklaşık 700 lobici kayıt yaptırdı.
Karbon yakalama teknolojileri, sanayi tesislerinde ortaya çıkan karbondioksitin atmosfere salınmadan tutulmasını ve depolanmasını amaçlıyor. Ancak bu teknolojilerin büyük ölçekte kullanılması hâlâ maliyetli.
Çevre örgütlerine göre fosil yakıt şirketleri, bu teknolojileri öne çıkararak kömür, petrol ve doğalgaz üretimini sürdürmeye gerekçe oluşturuyor.
COP31'in son karar taslağında da karbon yakalama teknolojilerinin yaygınlaştırılmasına yönelik ifadeler yer aldı.
Eski ABD Başkan Yardımcısı ve iklim aktivisti Al Gore da zirvenin ardından petrol üreticisi ülkelerin müzakerelerdeki etkisine tepki gösterdi:
“COP31'in başarısızlığı kabul edilemez. Bir avuç petrol devletinin fosil yakıtlardan söz edilmesini veto edebilmesi skandal.”
AB'nin iklim finansmanına yaklaşımı eleştirildi
Antalya'da tartışılan bir diğer konu, iklim krizinden en fazla etkilenen gelişmekte olan ülkelere sağlanacak mali destek.
Bu ülkeler, sel, kuraklık ve aşırı sıcaklar gibi afetlere hazırlanmak için daha fazla kaynak istiyor. İklim krizinde en büyük tarihsel sorumluluğu sanayileşmiş ülkeler taşıyor. Ancak gereken mali desteğin nasıl sağlanacağına ilişkin somut bir çözüm sunmuyorlar.
2025'te Brezilya'da düzenlenen COP30'da, iklim krizinin etkilerine uyum için sağlanan finansmanın 2035'e kadar üç katına çıkarılması hedefi benimsenmişti.
Antalya'daki karar taslağında da aynı hedef korundu. Ülkelerin ne kadar para vereceği ve finansmanın nasıl sağlanacağı ise karara bağlanmadı.
İklim örgütlerini bir araya getiren Climate Action Network (CAN), AB'nin gelişmekte olan ülkelerin mali destek taleplerini yeterince karşılamadığını savundu.
Elektrik kullanımını artırma hedefi de kabul edilmedi
Türkiye, COP31'de 2035'e kadar dünyada tüketilen enerjinin yüzde 35'inin elektrikten karşılanmasını önermişti. Amaç, ulaşımda, ısınmada ve sanayide petrol ve doğalgaz kullanımını azaltmaktı.
Zirvede Türkiye'nin önerisini 90'dan fazla ülke destekledi. Almanya, İngiltere, Japonya ve Avustralya da bu ülkeler arasında. Bu ülkeler elektrik kullanımını artırmak için gönüllü bir anlaşmaya imza attı. Anlaşma, hedefe ulaşmaları için yasal bir yükümlülük getirmiyor.
Çevre örgütlerine göre elektrik kullanımını artırmak tek başına yeterli değil. Çünkü elektrik, kömür ve doğalgazdan üretilmeye devam ederse fosil yakıtlara bağımlılık sürecek. Bu nedenle elektrik üretiminde güneş ve rüzgâr gibi yenilenebilir kaynaklara ağırlık verilmesini talep ediyorlar.
Türkiye'nin önerisi, 90'dan fazla ülkenin desteğine rağmen COP31'in ortak kararına girmedi.
Guterres: Bilimsel gerçekler değişmedi
Uluslararası Af Örgütü İklim Adaleti Politikaları Danışmanı Ann Harrison, son karar taslağının reddedilmesini destekledi.
Harrison'a göre ülkeler, fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısı içermeyen metni kabul etmemekte haklılar. Taslağın reddedilmesini önemli bir direniş olarak nitelendirdi. Zirvenin genel olarak büyük bir başarısızlık olduğunu belirtti.
Climate Action Network UK Direktörü Catherine Pettengell de yaptığı açıklamada COP31'i eleştirdi:
“Bu, bugüne kadar yaşadığımız en kötü ve en uzun iklim zirvesiydi.”
Pettengell, zirvede liderlerin sorumluluklarını yerine getiremediğini söyledi.
BM Genel Sekreteri António Guterres ise zirvenin ardından yaptığı açıklamada hayal kırıklığını dile getirdi. Bilimsel gerçeklerin değişmediğini hatırlattı:
“Müzakere masasında uzlaşı olmayabilir ama bilimsel gerçekler konusunda hiçbir belirsizlik yok.”
Guterres, ülkelerin iklim kriziyle mücadele için çok daha fazla çaba göstermesi gerektiğini söyledi.
Bir sonraki BM İklim Değişikliği Konferansı, 2027'de Etiyopya'nın başkenti Addis Ababa'da düzenlenecek.