ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, gelecek hafta Çin'de düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesinde buluşabilir.
Beyaz Saray, üç liderin 19 Kasım günü Shenzhen kentinde görüşmesinin planlandığını doğruladı. Toplantı gerçekleşirse Trump, Putin ve Şi ilk kez bu formatta bir araya gelecek.
Görüşmenin gündeminde nükleer silahların sınırlandırılması ve İran savaşı bulunuyor. ABD'li üst düzey bir yetkiliye göre asıl amaç, üç ülke arasında nükleer silahların azaltılmasına ilişkin görüşmeleri başlatmak.
Üç liderin bir araya gelme ihtimali, 81 yıl önceki Yalta Konferansı'yla karşılaştırılıyor.
Beyaz Saray ne açıkladı?
Beyaz Saray Sözcüsü, Trump'ın gelecek hafta Çin'e yapacağı ziyaretin sonunda Putin ve Şi ile üçlü bir görüşmeye katılmasının planlandığını söyledi.
Trump'ın programında, önce Filipinler'deki Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) zirvesi var. Trump, 18 Kasım’da Shenzhen'e geçecek. Perşembe günü Şi ile ikili bir görüşme yapacak. Ardından üç liderin bir araya gelmesi bekleniyor.
Beyaz Saray, Trump'ın nükleer silahların azaltılmasını gündeme getireceğini açıkladı.
ABD'li üst düzey bir yetkili, görüşmelerde İran savaşının da ele alınacağını belirtti. Aynı yetkiliye göre Ukrayna'nın gündeme alınması ise planlanmıyor.
Çin ve Rusya henüz üçlü görüşmeyi resmen doğrulamadı. Çin Dışişleri Bakanlığı, Şi'nin APEC kapsamında ikili görüşmeler yapacağını duyurdu. Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov ise kasım ayının başında böyle bir toplantıya hazır olunduğunu gösteren işaretler bulunduğunu söylemişti.
Nükleer silahlar neden gündemde?
ABD ile Rusya arasında 2010'da imzalanan New START anlaşması, iki ülkenin konuşlandırabileceği stratejik nükleer savaş başlığı sayısını sınırlandırıyordu. Anlaşmanın süresi bu yılın şubat ayında doldu. Dünyanın en büyük iki nükleer gücü arasındaki son büyük silah kontrol anlaşması sona erdi.
Trump, Rusya'nın anlaşmayı bir yıl daha uzatma önerisini kabul etmedi. Bunun yerine Çin'in de katılacağı yeni bir anlaşma yapılmasını istedi.
Ancak Çin'in nükleer silah sayısı ABD ve Rusya'nın çok gerisinde. Pentagon'un tahminlerine göre Çin'in 600'den fazla nükleer savaş başlığı var. ABD ve Rusya'nın ise ayrı ayrı 5 binden fazla savaş başlığı bulunuyor.
Pekin, bu fark nedeniyle Washington ve Moskova'yla aynı koşullarda bir anlaşma yapmaya sıcak bakmıyor. ABD'li yetkililer de kısa sürede uzlaşma beklemiyor. Shenzhen'deki görüşmenin, nükleer silahlar konusunda yeni müzakerelerin başlangıcı olması hedefleniyor.
Yalta 2.0 ne demek?
Şubat 1945'te, o dönem Üç Büyükler olarak tanımlanan, ABD’nin başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere’nin başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği’nin lideri Josef Stalin, Kırım'daki Yalta kentinde buluştu.
II. Dünya Savaşı’nın sonuna yaklaşılırken Nazi Almanyası yenilginin eşiğindeydi.
Yalta'da savaş sonrası Avrupa'nın geleceği şekillendi. Almanya'nın dört işgal bölgesine ayrılması kararlaştırıldı. Polonya'nın sınırları ve yönetimi üzerinde pazarlıklar yapıldı. Stalin, Japonya'ya karşı savaşa katmayı kabul ettiği Sovyetler Birliği için de bazı kazanımlar elde etti. Birleşmiş Milletler'in kuruluşuna ilişkin önemli kararlar alındı.
Yalta Konferansı’nın en tartışmalı mirası ise Doğu Avrupa'nın geleceği.
Stalin'in orduları bölgenin büyük bölümünü kontrol ediyordu. Roosevelt ve Churchill, Polonya'da özgür seçimler yapılması konusunda Stalin'den söz aldı. Savaşın ardından Polonya ve diğer Doğu Avrupa ülkelerinde Sovyetler Birliği'nin desteklediği komünist yönetimler kuruldu.
Yalta, tarihe büyük güçlerin başka ülkelerin kaderini, onların katılımı olmadan belirlediği bir konferans olarak geçti.
Bugün Yalta 2.0 benzetmesinin yapılmasının nedeni de bu. ABD, Rusya ve Çin'in Ukrayna, Tayvan ve Avrupa'nın güvenliği gibi konularda ilgili ülkeleri masaya çağırmadan anlaşabileceğinden endişe ediliyor.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski de ülkesinin geleceğinin kendisi olmadan tartışılmasından kaygılı.
Çin görüşmeden ne istiyor?
Çin, Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgal etmesinin ardından Moskova'nın en önemli ticaret ortağı hâline geldi. Rus petrolü ve doğalgazını daha fazla satın almaya başladı. Rus sanayisine teknoloji ve çeşitli ürünler sağlamayı da sürdürdü.
Trump'ın 2025'te Çin ürünlerine getirdiği yüksek gümrük vergileri, ABD ve Çin arasında yeni bir ticaret savaşı başlattı. Pekin'in karşılık vermesiyle vergiler karşılıklı olarak yüzde 100'ün üzerine çıktı. Trump ve Şi, ekim ayında Güney Kore'de buluşarak ticaret savaşını hafifletecek adımlar üzerinde anlaştı. Tayvan, yapay zeka ve ticaret alanındaki anlaşmazlıklar sürüyor.
İran savaşı da Pekin için önemli bir mesele. Çin, İran petrolünün en büyük alıcısı. Savaşın enerji fiyatlarına ve deniz ticaretine etkisi, Çin ekonomisini doğrudan ilgilendiriyor.
Fudan Üniversitesi'nden Minghao Zhao, The Guardian'a yaptığı değerlendirmede Ukrayna savaşını Putin'in, İran savaşını ise Trump'ın stratejik hatası olarak nitelendirdi. Zhao'ya göre Çin şimdi bu iki savaşın sonuçlarıyla uğraşıyor.
Çin ve Küreselleşme Merkezi Başkanı Wang Huiyao ise Pekin'in İran konusunda bir anlaşmaya yardımcı olabileceğini düşünüyor. Özellikle petrol ticaretinin ve deniz yollarının güvenliği Çin açısından önemli.
Ukrayna konusunda Pekin'in hareket alanı daha dar. Çin, Rusya'yla yakın ilişkilerini sürdürmek istiyor. Aynı zamanda Avrupa'yla ilişkilerini düzeltmeye çalışıyor. Putin'in önerdiği yeni Avrupa güvenlik düzenine açıkça destek vermesi, Almanya ve diğer Avrupa ülkeleriyle ilişkilerini zorlaştırabilir.
Üç lider aynı masadan neyle kalkacak?
Rusya, Ukrayna savaşına rağmen ABD ve Çin'le aynı masada dünya meselelerini tartışan bir güç olarak görünmek istiyor.
Trump, İran savaşı ve nükleer silahlar konusunda sonuç almayı hedefliyor. Şi ise Çin'in iki ülkeyle de konuşabilen bir güç olduğunu gösterebilir.
ABD merkezli düşünce kuruluşu Dış İlişkiler Konseyi'nden (CFR) Charles Kupchan'a göre bu tür görüşmeler önümüzdeki yıllarda daha sık yapılabilir. Kupchan, ABD ve müttefiklerinin dünya siyasetinde eskisi kadar belirleyici olmadığını söylüyor. Bu nedenle farklı siyasi sistemlere sahip ülkelerin birbiriyle konuşmak zorunda kalacağını düşünüyor.
