Zehra nişanlandırıldığında 7. sınıf öğrencisiydi.
Suna, 11. sınıfta ev içi bakım yükü, pandeminin uzaktan eğitime erişimini zorlaştırması nedeniyle devamsızlık yapmaya başlamıştı. Okul terki riskiyle karşı karşıyaydı…
Zehra’nın hikâyesi çocuk yaşta evlendirilmesiyle, Suna’nınki de okul terkiyle son bulmadı. Çünkü ikisinin de devamsızlığını takip eden, riskleri fark eden ve müdahale eden öğretmenleri vardı. Bu sayede Zehra şimdi lise, Suna ise üniversite öğrencisi.
Bugün kız çocukları, dünyanın birçok yerinde ve Türkiye’de pek çok sorunla, ayrımcılıkla ve insan hakları ihlaliyle karşı karşıya. Eğitim, bu sorunları ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğini ortadan kaldırmada en etkili müdahale alanlarından biri.
Eğitimin önündeki engeller
Oysa artan yoksulluk, çocuk yaşta, erken ve zorla evlilikler, çocuk işçiliği, ev içi emek ve bakım yükü ve eşitlikçi olmayan toplumsal cinsiyet normları, kız çocukların eğitime erişimlerinin ve devamlarının önündeki en önemli engeller arasında yer alıyor. Bu yıl taşımalı eğitim yönetmeliğinde yapılan değişiklik de özellikle kız çocuklarının eğitime ulaşmama riskini artırıyor.
Öğrencilerin taşındığı yerleşim yerlerinin taşıma merkezine uzaklığı 50 kilometreden 30 kilometreye düşürüldü ve çocuklar zorunlu olarak yatılı okullara yönlendirildi. Okula ulaşım imkânı olmayan ve yatılı kalmak istemeyen kız öğrenciler okul dışına itiliyor.
Ayrıca, okulda temiz ve güvenli tuvalete, temiz suya, hijyenik ped gibi menstrüel ürünlere erişememe ve regl nedeniyle zorbalığa uğrama gibi nedenlerle kız çocukların devamsızlık yaptığı ya da eğitim dışına çıktığı da biliniyor. Öte yandan eğitime erişimin ötesinde öğretim süreçlerindeki toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizlikler de kız çocukların “gerçek” anlamda öğrenmelerinin ve eğitim süreçlerini mümkün olan en fazla kazanımla tamamlamalarının önünde duruyor.
Eğitime erişimde bölgeler arasındaki uçurum
Türkiye’de ve dünyada kız çocukların okullulaşması için çok önemli projeler yürütüldü ve son 30 yılda gözle görülür bir ilerleme yaşandı. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2023-24 eğitim öğretim verilerine göre, kız çocukların net okullulaşma oranı ilkokulda yüzde 95,2, ortaokulda yüzde 91,5, lisede ise 88,7.
Eğitime erişen kız çocuğu sayısı yükselse de özellikle okullulaşma oranının diğer kademelere göre daha düşük olduğu lisede, bölgeler arasındaki farklar devam ediyor. Örneğin, Doğu ve Batı Karadeniz’de sırasıyla ortaöğretimde kız çocukların yüzde 93,8’i ve yüzde 92,4’ü okullulaşırken, Kuzeydoğu Anadolu’da bu oran 83’e, Güneydoğu Anadolu’da ise yüzde 80,2’ye düşüyor. İllere göre baktığımızda aradaki fark daha da derinleşiyor. Kız çocukların Muş’ta ortaöğretimde net okullulaşma oranı yüzde 65,47, Şanlıurfa’da 71,26 iken Rize’de bu oran yüzde 98,54, Karabük’te ise yüzde 96,20.
12 yıllık zorunlu eğitime rağmen, 2023-24 eğitim öğretim yılında zorunlu eğitim çağındaki yaklaşık 612 bin 814 çocuk eğitim dışındaydı. Bu çocukların yüzde 46,4’ü de kız çocuklar.
İnsan haklarının ihlali ve çocuğa karşı şiddet olan Çocuk Yaşta, Erken ve Zorla Evlilikler (ÇYEZE) hem dünyada hem de Türkiye’de hâlâ çok yaygın bir sorun.
Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu’nun (UNFPA) verilerine göre, dünya genelinde her yıl 12 milyon kız çocuk 18 yaşına basmadan evlendiriliyor. Bugün, 18 yaşından önce evlendirilen her 10 çocuktan dokuzu ise kız çocuk. UNICEF, bu konuda alınan önlemler hızlandırılmazsa 2030 yılına kadar 100 milyondan fazla kız çocuğun 18 yaşını tamamlamadan evlendirilme riski altında olduğunu vurguluyor.
Çocuk yaşta evliliklerle mücadele
Türkiye’de ise evli olan her beş kadından biri çocuk yaşta evlendirilmiş. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) verilerine göre de 2023 yılında 16-17 yaş grubunda 10 bin 471 kız, 706 oğlan çocuk resmi olarak evlendirildi. Bu veri, bölgesel farklılıkları yansıtmadığı gibi sadece resmi evliliklerin sayılarını içeriyor. Bir de verilerin kapsamadığı resmi olmayan evlilikler var.
Bu sorunla mücadelede önemli kurumlardan biri de okul. En önemli rollerden biri ise öğretmene ait. Öğretmenler sorunun nedenlerine ilişkin bakış açısını dönüştürmede etkili; önleme odaklı bir çocuk koruma sistemi için okulun harekete geçmesini, bildirim süreçlerinin bilinmesini ve uygulanmasını sağlamada önemli rol oynuyor. Eğitime erişimin ve devamın sağlanmasında da çocukların, kadınların ve kız çocukların çocuk yaşta evliliklere karşı güçlenmesinde önemli bir etki yaratabiliyor.
Ancak, öğretmenlerin ÇYEZE konusunda bilgilenmeye ve bu mücadelede desteğe ihtiyaçları var. Bunun için öğretmenlerin farklı disiplinlerden kişi ve kurumlarla bir araya gelerek güçlendiği bir paylaşım ve işbirliği ağı olan Öğretmen Ağı, Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu’nun (UNFPA) desteğiyle bir rehber hazırladı: Çocuk Yaşta, Erken ve/veya Zorla Evlilikler İçin Önleme ve Müdahale Rehberi: Öğretmenlere Yönelik Uygulamalar.
Öte yandan okulların çocuk koruma politikası oluşturmalarının gerekliliği, öğretmenlerin güçlenme ihtiyacı kadar önemli başka bir şey daha var. Kağıt üzerinde kalan yasalardan mevzuatlara, etkili yapılmayan izleme ve takip çalışmalarından toplumsal cinsiyet eşitsizliğini pekiştiren politikalara kadar öğretmenlerin bu mücadelesini zayıflatan yapısal sorunların da ortadan kalkması gerekiyor.
ÇYEZE’nin ortadan kalkması için çocukları korumakla yükümlü olan kamu, özel ve sivil alandaki tüm kurumların ve toplumun da bu mücadeleyi paylaşması gerekiyor.
Çocuk işçiliği ve ev içi emek
2019 Çocuk İşgücü Anketi’ne göre Türkiye’de 5-17 yaş grubunda yaklaşık 720 bin çocuk çalışıyor. Bu sayının 508 bini oğlan, 212 bini kız çocuklardan oluşuyor. Anket, ev içi emeğe dair verileri toplasa da bu verileri toplam çalışan çocuk istatistiklerine dahil etmiyor.
Ev içi emek faaliyetlerine ise kız çocuklar oğlanlara kıyasla daha yoğun katılıyor. 5-17 yaş grubunda kızların yüzde 51,3’ü ev işlerine yardımcı olurken oğlanlarda bu oran yüzde 40. Kız çocuklar ev içi emek ve bakım faaliyetlerine daha fazla zaman harcıyorlar.
“Genellikle” ev işi yaptıklarını söyleyen kız çocuk sayısı oğlan çocuk sayısının neredeyse iki katı, bu oran bakım emeğinde ise iki kattan da fazla. Haftada ortalama 21 saatten fazla ev işlerine katkı sunan kız çocukların yüzde 44,4’ünün eğitim dışında olması ev içi ücretsiz emeğin de çocuk işçiliği kapsamında değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.
EUROSTAT (Avrupa Birliği İstatistik Ofisi) verilerine göre 2023 yılında Türkiye’de 15-24 yaş arasındaki ne eğitimde ne istihdamda (NEET) olan gençlerin oranı yüzde 31,1. Erkeklerde NEET oranı yüzde 14.9 iken kadınlarda bu oran yüzde 46 ile erkeklerin üç katı.
Cinsiyetçi kalıpyargıların ve ev içi emeğin lise sonrası eğitime devamı da olumsuz etkilediğini söylemek mümkün. Bu da kadınların işgücüne katılımını dolayısıyla ülke ekonomisine katkılarını engelleyici nitelikte.
Ve malumun ilanı. Dünya Ekonomik Forumu Küresel Cinsiyet Uçurumu 2024 Raporu’na göre Türkiye toplumsal cinsiyet eşitliğinde 146 ülke arasında 127. sırada yer alıyor. Dünya Ekonomik Forumu her yıl cinsiyet eşitliğinin mevcut durumunu ve gelişimini dört ana boyutta değerlendiriyor: Ekonomik Katılım ve Fırsat, Eğitsel Kazanım, Sağlık ve Hayatta Kalma ve Siyasal Güçlendirme. Türkiye toplumsal cinsiyet eşitliğinde, eğitim alanında 90’ıncı, ekonomi alanında 133’üncü, politika alanında 114’üncü.
Yazının başına dönersek, Zehra ve Suna’nın hikâyesi, toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak için eğitimin en etkili müdahale alanlarından biri olduğunu gösteren örneklerden sadece ikisi. Kız çocukların sadece eğitime erişebilmesi değil, eğitim haklarının güvencede olması, insan hakları ihlallerinin, çocuğa ve kadına karşı şiddetin ortadan kalkması için eğitimin içeriğinin, eğitim ortamlarının toplumsal cinsiyet eşitsizliğini pekiştirmemesi hatta yeniden üretmemesi gerekiyor.
Toplumsal cinsiyet eşitliği projelerinin yok oluşu
Eğitimde toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak için yapılan projeler, çalışmalar son yıllarda giderek silikleşti sonra da yok oldu. Örneğin, Millî Eğitim Bakanlığı, 2014-2016 yılları arasında Eğitimde Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Geliştirilmesi Projesi’ni (ETCEP I) yürüttü. Toplumsal Cinsiyet Eşitliğine Duyarlı Okul Standartları Kılavuzu hazırlandı. Standartlar yaygınlaşamadan proje sona erdi.
2018’de de Toplumsal Cinsiyet Eşitliğine Duyarlı Okul Standartlarının Yaygınlaştırılması Projesi başladı. Proje kapsamında beden eğitiminden biyolojiye 12 ders özelinde Eğitimde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Etkinlik Kitabı hazırlandı. Yine proje tamamlanmadan sona erdirildi.
Projenin sona ermesinde toplumsal cinsiyet eşitliğinin “aileleri bölme” ve “seküler nesiller yetiştirme amacı taşıdığı”, “cinsiyetsizlik algısını pekiştirdiği” gibi eleştiriler rol oynadı. Tartışmanın odağı kimi zaman ETCEP’ten çıkarak, İstanbul Sözleşmesi olarak da bilinen Kadınlara Yönelik Şiddet ve Ev İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadele Hakkındaki Avrupa Konseyi Sözleşmesi’nin eleştirilmesi ve kaldırılma taleplerine kadar uzandı.
2019’da Milli Eğitim Bakanlığı Eğitim Kurumları Sosyal Etkinlikler Yönetmeliği’nde yapılan değişiklikle, toplumsal cinsiyet eşitliği ibaresini kaldırdı. Okullarda toplumsal cinsiyet eşitliğiyle ilgili farkındalık yaratmak için yapılacak etkinlik ve faaliyetlerin de önü kapanmış oldu. 2021 yılına gelindiğinde İstanbul Sözleşmesi de kaldırıldı.
Öğrencilerin toplumsal cinsiyet eşitliğini bir değer olarak içselleştirebilmesi için eğitim müfredatı çok önemli. Müfredat, kadın ve erkeklere dair gerek ev içi gerekse toplumsal hayattaki geleneksel rolleri ve kalıp yargıları pekiştirmemeli. Tüm eğitim programlarında toplumsal cinsiyet eşitliği ana akımlaştırılmalı.
Toplumsal cinsiyet eşitliğinin temel bir insan hakkı olduğunu, ülkenin kalkınması ve refahı için olmazsa olmaz olduğunu açıkça ortaya koyan, bütüncül politikalara ve bu politikaların sürekliliğine gereksinim duyuluyor.
Kız çocukların sadece eğitime erişimini değil, tüm gelişimsel gereksinimlerini destekleyecek çalışmalara ihtiyaç var.
Yazan:
Umay Aktaş Salman
2002 yılından beri gazeteci. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Başarı Ödülü sahibi. Eğitim Reformu Girişimi’nde araştırmacı ve medya koordinatörü. Haberde Çocuk/Çocuk Odaklı Habercilik Elkitabı’nın yazarı.
