Azerbaycan'da ilk ve orta dereceli okullarda başörtüsü takılmasını fiilen yasaklayan yeni kıyafet kurallarının uygulanmaya başlandı. Artık başörtülü öğrenciler ve öğretmenler sınıflara alınmıyor.
Hükümetin eylül ayında öğrenciler, ekim başında ise öğretmenler için uygulamaya koyduğu düzenlemelerde başörtüsü açıkça yasaklanmıyor. Ancak kıyafetlerin ülkenin laiklik ilkesine uygun olması şartı getiriliyor. Bazı okul yönetimleri de bu kuralları başörtüsü yasağı olarak uyguluyor.
Karar, ülkenin farklı bölgelerinde protestolara yol açtı. Başörtüsü takmayan öğrenciler de sınıflara alınmayan arkadaşlarıyla dayanışmak için dersleri boykot ediyor. Bazı öğretmenler ve öğrenciler ise okul binalarının önünde derslerine devam ediyor.
Azerbaycan devlet televizyonuna göre hükümetin amacı, okullarda laiklik ilkesini yansıtan ortak bir kıyafet düzeni oluşturmak, öğretmenlerin meslekî standartlara uygun giyinmesini sağlamak ve eğitim kurumlarının toplumdaki itibarını artırmak.
Al Jazeera'ye konuşan öğretmen Zahra Hasanova ise uygulamaya tepkili. “Başörtüsü kişisel bir tercih. Bir gün çıkarmak istersem, bu da benim tercihim olmalı,” diyor.
Protestolarda şu ana kadar kırka yakın kişi gözaltına alındı. Instagram ve TikTok gibi sosyal medya platformlarına erişimde de sorunlar yaşandığı bildiriliyor.
Yasak nasıl başladı, kimleri kapsıyor?
Tartışmanın merkezinde hükümetin 21 Eylül ve 6 Ekim'de kabul ettiği iki ayrı kıyafet düzenlemesi var.
İlk düzenleme devlet okullarındaki öğrencileri kapsıyor. Okul üniformasının bütünlüğünü bozan ve laiklik ilkesine aykırı görülen kıyafetlere izin verilmiyor.
İkinci düzenleme ise öğretmenleri hedef alıyor. Eğitim çalışanlarının sade, temiz ve mesleki standartlara uygun giyinmesi zorunlu hale getiriliyor.
Kurallarda başörtüsünün adı açıkça geçmese de uygulama özellikle başörtülü öğrenci ve öğretmenleri etkiliyor.
Bakü'nün Bayıl bölgesinde bazı öğretmenlere başörtülerini çıkarmadıkları takdirde derslere giremeyeceklerinin söylendiği bildirildi.
Azerbaycan'da yolsuzluk ve insan hakları ihlalleri üzerine haberler yapan bağımsız haber kuruluşu Abzas Media’ya konuşan bir öğretmenin aktardığına göre, Bakü'nün Bayıl bölgesinde başörtülü üç öğretmen evlerine gönderildi, bir öğretmen ise görevinden ayrıldı.
Üniversiteler de yasak kapsamında mı?
Azerbaycan hükümetinin 21 Eylül ve 6 Ekim'de kabul ettiği yeni kıyafet kuralları, devletin genel eğitim kurumlarındaki öğrencileri ve öğretmenleri kapsıyor. Üniversiteler ise bu düzenlemelerin dışında kalıyor.
Ancak okullardaki uygulamanın hukukî dayanağı tartışmalı. Çünkü yeni kurallarda başörtüsü açıkça yasaklanmadığı gibi kıyafet kurallarına uymayan öğrencilerin derslerden uzaklaştırılacağına ilişkin bir hüküm de bulunmuyor.
Buna rağmen 9 Ekim'de Bakü Şehir Eğitim İdaresi, okullarda öğrenci ve öğretmenlerin kıyafet kurallarına uyup uymadığının denetleneceğini açıkladı.
Başörtüsü nedeniyle kaç öğrencinin derslere alınmadığı veya kaç öğretmenin işini kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğu ise henüz bilinmiyor.
Azerbaycan'da başörtüsü neden tartışma konusu?
Azerbaycan'da başörtüsü tartışması yeni değil. Nüfusunun büyük çoğunluğu Müslüman olan ülke, anayasasına göre laik bir devlet. Din ve vicdan özgürlüğü de anayasal güvence altında.
Ancak başörtüsünün okullarda kullanılması yıllardır devletin laiklik politikalarıyla dinî özgürlükler arasında tartışma yaratıyor. 2010'da Eğitim Bakanlığı, öğrencilerin okullara yalnızca belirlenen üniformalarla gelebileceğini açıklamıştı. Başörtülü öğrencilerin derslere alınmaması üzerine gösteriler düzenlenmiş, çok sayıda kişi gözaltına alınmıştı.
Gösterilerin düzenlenmesinde rol oynayan din adamı Abgül Süleymanov, 2011'de tutuklandı. Yasa dışı silah ve uyuşturucu bulundurmak, dinî düşmanlığı körüklemek gibi suçlamalarla 11 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Suçlamaları reddeden Süleymanov, 2022'de tahliye edildi.
Eylül 2026'da ise başörtüsü kısıtlamalarını yeniden eleştirmesinin ardından 30 gün idarî hapis cezası aldı. Ailesi, son gözaltının eleştirileriyle bağlantılı olduğunu savunuyor.
Aradan geçen 15 yılın ardından başörtüsü yeniden ülkenin gündeminde.
Aliyev ne demek istedi?
Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 2 Ekim'de iktidardaki Yeni Azerbaycan Partisi'nin kongresinde ülkenin ideolojik tehditlere karşı korunması gerektiğini vurguladı. Bunun en önemli yollarından birinin eğitim olduğunu söyledi.
Aliyev konuşmasında başörtüsü yasağından veya İran'dan doğrudan söz etmedi. Ancak iktidara yakın bazı yorumcular, protestoları İran'ın Azerbaycan üzerindeki dinî ve siyasi nüfuzunu artırma girişimleriyle ilişkilendirdi.
Azerbaycan'daki protestoların ardından 3 Ekim'de İstanbul'daki Azerbaycan Konsolosluğu önünde de gösteri düzenlendi.
AKP Sözcüsü Ömer Çelik ise 7 Ekim'de yaptığı açıklamada, Azerbaycan karşıtı faaliyetlerde bulunan grupların AK Parti veya Türkiye hükümetiyle bağlantısı olmadığını söyledi.
Bundan sonra ne olacak?
Azerbaycan’da hükümetin yeni kıyafet kurallarını geri çekeceğine ilişkin henüz bir açıklama yok.
İçişleri Bakanlığı, protestolar nedeniyle gözaltına alınanlar hakkında kamu düzenini bozma suçlamasıyla soruşturma başlatıldığını duyurdu. Bakanlık, göstericileri okul çalışanlarıyla karşı karşıya gelmek ve eğitim kurumlarının faaliyetlerini engellemeye çalışmakla suçladı. Ancak gözaltına alınanların kimlikleri ve yaşları açıklanmadı.
Azerbaycan'da yolsuzluk haberleriyle tanınan ve 2020'de vatana ihanet suçlamasıyla hapse mahkûm edilen gazeteci Polad Aslanov, 8 Ekim'de açlık grevine başladı. Suçlamaları reddeden ve gazetecilik faaliyetleri nedeniyle cezalandırıldığını savunan Aslanov, kendi çocuğunun da başörtüsü nedeniyle eğitim hakkının engellendiğini söyledi.
Ülkede yasağı savunanlar da var. Azerbaycan Basın Konseyi Başkanı Reşad Mecid, kısıtlamaların devletin laik yapısını korumak için gerekli olduğunu savunuyor.
Ancak tartışmanın en önemli sorularından biri hâlâ yanıtsız: Başörtüsü açıkça yasaklanmadığı ve öğrencilerin derslerden uzaklaştırılmasını öngören bir hüküm bulunmadığı halde, okul yönetimleri çocukları hangi hukukî gerekçeyle sınıflara almıyor?
Azerbaycan hükümetinden bu konuda net bir açıklama gelmiş değil.
