“Şüphesiz ben, görünen ve görünmeyen alemin yapısını yoktan varlığa çıkaran o en yüce ve ilk gücü tanırım. Ancak bu yaşamda ve bu yeryüzündeki fani dünyada iki erk bilirim: Ruhbanlık ve imparatorluk. Alemin yaratıcısı ve mimarı, bunlardan birine ruhların özen ve bakımını, diğerine ise bedenlerin yönetimini emanet etmiştir. Öyle ki hiçbir taraf yönlendiricilerden yoksun kalmasın, aksine (bu düzen) lekelenmeden ve bozulmadan korunsun.”

10. yüzyılda yaşamış Doğu Roma tarihçisi Leon Diakonos’un aktardığı bu söz, Roma İmparatoru I. Ioannes Tzimiskes ya da daha iyi bilinen bir ifadeyle Çimiskes’e ait. Bugünlerde de sosyal medyada sık sık adıyla karşılaşıyoruz. 

Yunan araştırmacı Iosif Lazaridis, X platformunda MÖ 27’den, Türklerin İstanbul’u fethettiği 1453’e kadar, yani Augustus’tan XI. Konstantin’e kadar, Roma tahtına oturan imparatorların doğum yerlerini paylaştı. 

Buna göre, bu süreçte tahta çıkan imparator sayısı 183. İmparatorların 123’ünün doğum yerleri biliniyor. Bunlardan 53’ünün doğum yeri bugün Türkiye sınırları içinde yer alıyor. Türkiye’yi 23 Roma İmparatoru’nun doğduğu İtalya izliyor. 

Roma tahtına çıkan 183 isimden 144’üncüsü de Çimiskes.

Burada kastımız, adını daha çok Bizans diye kullandığımız Doğu Roma İmparatorluğu. Zaten bahsedilen 53 imparatorun çoğu da Bizans döneminden. Listede, Çimiskes’in bugün Tunceli’nin bir ilçesi olan Çemişgezek’te doğduğu yazıyor.

‘Çimiskes’ ne demek? 

Çimiskes’ten hemen önceki imparator, tahta 963 yılında çıkan dayısı II. Nikephoros Phokas’tu. 925 yılında doğan Ioannes, Doğu Anadolu kökenli ve Ermeni soyundan Kourkouas ailesine mensuptu. Ailenin kökeni, bugün Tokat yakınlarında olan bir köye dayanıyordu. 

Çimiskes, aslında Ioannes’e takılan lakap. Bu lakabın kökeni hakkında kaynaklarda iki temel yaklaşım öne çıkıyor. 

Leon Diakonos gibi Doğu Roma tarihçileri bu ifadeyi Ermenice 'kırmızı çizme' (Chmushkik) ya da 'ufak tefek / kısa boylu' sözcükleriyle açıklıyor. Orta Çağ Ermeni tarihçisi Edessalı Mateos ise coğrafi bir açıklama getirerek imparatorun Chmushkatzag yani Çemişgezek yerleşiminden olduğunu yazıyor. 

Nitekim diğer Doğu Roma kaynakları Çimiskes’in ailesinin kökenini Tokat’a, Doğu/Ermeni kronikçileri ise doğrudan adını da verdiği Çemişgezek kalesi ve çevresine bağlıyor.