Arnavutluk'ta üniversite öğrencilerinin eğitim masraflarına ve işsizliğe karşı düzenlediği protestolar, 13 Ekim'de polisle çatışmalara dönüştü.
Üç gün içinde başkent Tiran'da kamu binalarında yangın çıktı, banka şubeleri ateşe verildi ve 100'den fazla kişi gözaltına alındı.
Öğrenciler üniversite masraflarının düşürülmesini ve mezun olduktan sonra iş bulabilmeyi istiyor. Ülkede 15-24 yaş grubundaki her dört gençten yaklaşık biri işsiz. Düşük ücretler nedeniyle pek çok kişi de geleceğini yurt dışında arıyor.
Protestoların hedefinde, 2013'ten beri başbakan olan Edi Rama var.
Merkez sol Sosyalist Parti'nin lideri Rama, geçen yıl yapılan seçimleri de kazandı. Ancak hükümetin üst düzey isimlerine yönelik yolsuzluk soruşturmaları ve tartışmalı turizm yatırımları nedeniyle uzun süredir eleştiriliyor.
Rama'nın en büyük siyasi hedefi Arnavutluk'u Avrupa Birliği'ne (AB) üye yapmak.
Ülke üyelik görüşmelerinde ilerliyor ancak gençlerin ekonomik sorunları devam ediyor.
Üstelik Rama bu protestolarla ilk kez karşılaşmıyor. 2018'de de öğrencilerin kitlesel gösterileri üzerine kabinesini değiştirmek zorunda kaldı.
Bu kez öğrencilerin taleplerine hükümet hakkındaki yolsuzluk iddiaları da eşlik ediyor. Rama ise istifa etmeyeceğini söylüyor.
Neler yaşandı?
13 Ekim Salı günü başkent Tiran'daki Eğitim Bakanlığı önünde toplanan üniversite öğrencileri, eğitim masraflarını ve üniversitelerdeki koşulları protesto etti.
Gösteri sırasında bazı gruplarla polis arasında çatışmalar çıktı. İlk gün 16 kişi gözaltına alındı.
Polis ayrıca 49 kişi hakkında adli işlem başlattı.
14 Ekim Çarşamba günü gösteriler büyüdü. Eğitim Bakanlığı binasında yangın çıktı. İki banka şubesi ateşe verildi. Başbakanlık binasının çevresinde de polisle göstericiler arasında çatışmalar yaşandı.
Sağlık yetkililerine göre olaylarda 89 kişi tıbbi yardım aldı.
15 Ekim Perşembe günü protestolar Tiran'ın dışına da yayıldı.
Elbasan ve İşkodra gibi kentlerdeki üniversitelerde de gösteriler düzenlendi.
Arnavutluk Parlamentosu, çatışmalar nedeniyle o günkü oturumunu erteledi.
15 Ekim itibarıyla toplam gözaltı sayısının 100'ü aştığı belirtiliyor.
Öğrenciler neden sokakta?
Dünya Bankası verilerine göre 2025'te Arnavutluk'ta 15-24 yaş grubunun işsizlik oranı yüzde 25,6. Genel işsizlik oranı ise yüzde 10,9. Yani gençlerde işsizlik, genel oranın iki katından fazla.
İş bulanların kazancı da Avrupa'nın oldukça gerisinde. Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) Aralık 2025 tarihli raporuna göre 2024'te Arnavutluk'taki ortanca ücret, AB düzeyinin yalnızca yüzde 15'i kadardı. Ortanca ücret, çalışanların yarısının altında, diğer yarısının ise üstünde kazandığı ücret düzeyi.
IMF aynı raporda eğitim sistemindeki eksikliklere de dikkat çekiyor. Ülkedeki bazı okullar yeterli kaynağa ve nitelikli öğretmene sahip değil.
Düşük ücretler ve sınırlı iş olanakları nedeniyle pek çok kişi ülkeden ayrılıyor. Dünya Bankası'nın 2025 tahminlerine göre, Arnavutluk'tan ayrılanların sayısı ülkeye gelenlerden yaklaşık 24 bin kişi fazlaydı.
Öğrencilerin talepleri ise yeni değil.
Aralık 2018'de başkent Tiran'da üniversite harçlarına yapılan zamları protesto eden öğrenciler sokağa çıktı. Gösterilere birkaç gün içinde 15 binden fazla kişi katıldı. Ders boykotları ve üniversite işgalleriyle süren protestolar Şubat 2019'a kadar devam etti.
Protestolar üzerine Rama, aralık sonunda sekiz bakanı değiştirdi ve “Üniversite Paktı” adlı bir reform paketi açıkladı. Ancak özellikle üniversitelerin yönetimine katılım ve eğitim sistemindeki yapısal sorunlar konusunda öğrencilerin beklentileri tam olarak karşılanmadı.
Sekiz yıl sonra üniversite masrafları ve mezuniyet sonrası iş olanakları yine protestoların merkezinde.
Edi Rama kimdir? Nasıl 13 yıldır iktidarda?
62 yaşındaki Edi Rama, siyasete girmeden önce ressam olarak tanınıyordu.
1998'de Kültür, Gençlik ve Spor Bakanı oldu. 2000-2011 yılları arasında başkent Tiran'ın belediye başkanlığını yaptı.
Belediye başkanlığı döneminde kentin eski ve bakımsız binalarını parlak renklere boyatmasıyla uluslararası basında dikkat çekti. Kentin görünümünü değiştiren bu projeler, Rama'nın modernleşme anlayışının simgelerinden biri oldu.
2005'te merkez sol Sosyalist Parti'nin liderliğine geçti. 2013 seçimlerinde partisini iktidara taşıdı ve başbakan oldu. O tarihten bu yana dört parlamento seçimi kazandı.
Mayıs 2025 seçimlerinde Sosyalist Parti, 140 sandalyeli parlamentoda 83 milletvekilliği elde etti. Böylece Rama, önceki seçimde kazandığı 74 sandalyeyi 83'e çıkararak parlamentodaki çoğunluğunu güçlendirdi.
Ana muhalefetteki merkez sağ Demokrat Parti'nin öncülük ettiği ittifak ise 50 sandalye kazandı. Partinin lideri, eski başbakan Sali Berisha, seçim sonuçlarına itiraz etti. Hükümeti yolsuzlukla ve devlet kurumlarını siyasi çıkarları için kullanmakla suçladı.
Rama iktidarı boyunca ekonomik büyümeye, turizm yatırımlarına ve AB üyeliğine öncelik verdi. Ancak hükümetin üst düzey isimleri hakkındaki yolsuzluk soruşturmaları, bu politikaların da tartışılmasına yol açıyor.
Başkentin belediye başkanı 20 aydır cezaevinde
Yolsuzluk soruşturmalarının merkezindeki isimlerden biri, başkent Tiran'ın belediye başkanı Erion Veliaj.
Veliaj, 2015'te Rama'nın Sosyalist Partisi'nden belediye başkanı seçildi.
Uzun süre partinin yükselen isimlerinden biri olarak görüldü.
Ancak 10 Şubat 2025'te tutuklandı.
Soruşturmayı Arnavutluk'un Yolsuzluk ve Organize Suçlarla Mücadele Özel Savcılığı (SPAK) yürütüyor. 2019'da kurulan bu kurum, üst düzey siyasetçilere, kamu görevlilerine ve organize suç örgütlerine yönelik soruşturmalarla ilgileniyor. SPAK, ülkenin AB üyelik sürecinde yaptığı yargı reformlarının bir sonucu.
Savcılık, Veliaj'ı yolsuzluk, kara para aklama ve mal varlığını eksik ya da yanlış beyan etmekle suçluyor.
Soruşturma dosyasına göre Veliaj ve eşi Ajola Xoxa'nın dört yıl içinde 1 milyon eurodan fazla yasa dışı gelir elde ettiği öne sürülüyor.
Veliaj suçlamaları reddediyor. Soruşturmanın siyasi amaçlarla yürütüldüğünü savunuyor.
Eylül 2025'te Tiran Belediye Meclisi, tutukluluğu nedeniyle görevine gidemeyen Veliaj'ın görevden alınmasını istedi.
Rama hükümeti de bu kararı onayladı.
Ancak kasım ayında Anayasa Mahkemesi kararı iptal etti. Mahkemeye göre Veliaj'ın kendisini savunma hakkı ihlal edildi.
Eylül 2026'da Yüksek Mahkeme, Veliaj'ın tutukluluğunun devamına karar verdi.
Böylece Veliaj cezaevinde kalırken belediye başkanlığı unvanını da korudu.
Hatta yapay zekâ yardımıyla hazırlanan videolar üzerinden Tiran halkına seslenmeye devam ediyor.
Yaz aylarında da protestolar vardı
Rama hükümeti, öğrenci protestolarından önce de turizm yatırımları nedeniyle eleştiriliyordu.
Tartışmanın merkezindeki isimlerden biri, ABD Başkanı Donald Trump'ın damadı Jared Kushner.
Kushner, Trump'ın 2017 ile 2021 yılları arasındaki ilk başkanlık döneminde Beyaz Saray'da kıdemli danışman olarak görev yaptı. Bugün ise kurduğu Affinity Partners adlı yatırım şirketini yönetiyor.
Şirketin Arnavutluk'taki planları arasında Sazan Adası'na lüks oteller ve villalar inşa etmek de var.
Adriyatik ile İyon denizlerinin birleştiği noktadaki Sazan Adası, ülkeyi 1944-1985 yılları arasında yöneten komünist lider Enver Hoca döneminde askerî üs olarak kullanıldı. Soğuk Savaş'tan kalma sığınakların ve tünellerin bulunduğu ada, şimdi lüks bir tatil merkezine dönüştürülmek isteniyor.
Hükümet, yaklaşık 1,4 milyar euroluk yatırımı turizm gelirlerini artıracak bir fırsat olarak sunuyor.
Çevreciler ise kıyıdaki doğal alanların zarar göreceğini savunuyor. Özellikle flamingoların yaşadığı Zvërnec çevresindeki sulak alanların korunmasını istiyorlar. Kamu arazilerinin yatırımcılara hangi koşullarda verildiği de tartışılıyor.
30 Mayıs'ta Zvërnec bölgesinde başlayan protestolar kısa sürede başkent Tiran'a yayıldı. İlk günlerde yüzlerce kişinin katıldığı gösteriler haziran ayı boyunca devam etti. Flamingoların yaşam alanlarının korunması talebi nedeniyle eylemler “Pembe Flamingo Devrimi” olarak anıldı.
Temmuz'da Tiran'da on binlerce kişinin katıldığı gösteriler düzenlendi.
Göstericiler çevreyle ilgili taleplerin yanı sıra hükümeti yolsuzlukla ve kamu arazilerini büyük yatırımcılara açmakla suçladı. Rama'nın istifasını istedi.
Yani ekim ayındaki öğrenci protestolarından önce de Rama hükümeti, turizm yatırımları ve çevre politikalarına yönelik tepkiler nedeniyle yoğun baskı altındaydı.
Rama'nın en büyük vaadi: Avrupa Birliği üyeliği
Rama'nın 13 yıllık iktidarının en önemli hedeflerinden biri Arnavutluk'u AB'ye üye yapmak.
Ülke 2009'da üyelik başvurusu yaptı. 2014'te aday ülke statüsü kazandı. Resmî üyelik müzakereleri ise Temmuz 2022'de başladı.
Bu görüşmelerde Arnavutluk'un AB'nin hukuk, ekonomi, çevre, eğitim ve kamu yönetimi gibi alanlardaki ortak kurallarına uyum sağlaması gerekiyor.
Arnavutluk son yıllarda müzakerelerde ilerleme kaydetti. 2025 sonunda görüşmeye açılması gereken 33 başlığın tamamı açıldı.
Temmuz 2026'da bilim ve araştırma, eğitim ve kültür ile dış ilişkiler başlıklarındaki görüşmeler geçici olarak tamamlandı. 13 Ekim'de işletme ve sanayi politikası başlığı da kapatıldı. Böylece toplam dört başlıkta görüşmeler tamamlandı.
Avrupa Komisyonu, yani AB'nin yürütme organı, reformların aynı hızla devam etmesi halinde Arnavutluk'un 2027 sonuna kadar üyelik müzakerelerini bitirebileceğini düşünüyor.
Ancak müzakerelerin bitmesi doğrudan üyelik anlamına gelmiyor. Üyelik anlaşmasının hazırlanması ve AB ülkelerinin gerekli onayları vermesi gerekiyor.
Rama bu ilerlemeyi hükümetinin en önemli başarılarından biri olarak gösteriyor.
Protestolar sırasında yayımladığı video mesajında şöyle dedi:
“Bu zor saatleri hep birlikte aşacağız. Çünkü Arnavutluk yükselmeye devam edecek ve Avrupa'ya doğru ilerlemeyi sürdürecek.”
Gösterilerdeki şiddete de tepki gösterdi:
“Hiç kimse Arnavutluk'u boğazından yakalayamaz. Yasaların kendileri için geçerli olmadığını düşünenler yanılıyor.”
AB de protestolar üzerine tarafları diyaloga çağırdı. Göstericilerden şiddetten kaçınmalarını, güvenlik güçlerinden ise orantılı davranmalarını istedi.
Yolsuzlukla mücadele ve bağımsız yargı, AB üyeliğinin temel koşulları arasında. Bu nedenle Veliaj gibi üst düzey siyasetçiler hakkındaki soruşturmalar da Arnavutluk'un üyeliğe ne kadar hazır olduğu tartışmasıyla yakından ilgili.
Rama hükümeti AB üyeliğini ülkenin gelecekteki refahının güvencelerinden biri olarak sunuyor. Öğrencilerin gündeminde ise bugünkü eğitim masrafları, düşük ücretler ve işsizlik var.
Rama istifa eder mi?
Rama istifa çağrılarını reddediyor.
15 Ekim'de Reuters haber ajansına yaptığı açıklamada, hükümetlerin sokak gösterileriyle değil, demokratik seçimlerle değiştiğini savundu. Geçen yıl seçim yapıldığını hatırlattı.
Ana muhalefetteki Demokrat Parti ise göstericilere destek veriyor. Rama'nın istifasını, geçici bir hükümet kurulmasını ve erken seçime gidilmesini istiyor.
Normal takvime göre Arnavutluk'ta bir sonraki parlamento seçimi 2029'da yapılacak. Rama'nın Sosyalist Partisi de parlamentoda güçlü bir çoğunluğa sahip.
Tiran'daki New York Üniversitesinden siyaset bilimci Sokol Lleshi, Al Jazeera'ya yaptığı değerlendirmede, protestoların kalıcı bir siyasi değişime yol açabilmesi için öğrencilerin dışında toplumun farklı kesimlerinin de harekete katılması gerektiğini söylüyor.
Ancak muhalefetin protestolara destek vermesi, bütün göstericilerin Demokrat Parti'yi desteklediği anlamına gelmiyor. Öğrencilerin eğitim ve iş talepleriyle çevre hareketinin itirazları farklı sorunlardan kaynaklanıyor.
2018'de öğrenci protestoları karşısında kabinesini değiştiren Rama'nın bu kez nasıl bir yol izleyeceği henüz belli değil.
Arnavutluk AB üyeliğine yaklaşırken gençler hâlâ ülkelerinde kalabilecekleri bir gelecek istiyor. Rama'nın yanıtlaması gereken soru da bu: AB yolunda ilerleyen bir ülkede gençlerin yaşam koşulları neden aynı hızla iyileşmiyor?
Yazan:
Okan Dülger
Koç Üniversitesinde Tarih ve Uluslararası İlişkiler bölümlerini bitirdi. Berlin’de yüksek lisans yapıyor.
