28 Şubat’ta İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik başlattığı savaşta İran Lideri Ayetullah Ali Hamaney’in öldürüldüğünü Tahran da doğruladı.
İlerlemiş yaşı nedeniyle Hamaney’den sonra yerine kimin geçeceği, neredeyse 20 yıldır tartışılıyordu.
Savaş başlamadan önce Hamaney’den sonrası için bazı düzenlemeler yapıldığı yönünde haberler Batı basınında yer almıştı. Örneğin, New York Times, Hamaney’in savaştan önce ulusal ve uluslararası siyasetin yürütülmesini Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Ali Laricani’ye devrettiğini iddia etti.
Başka bazı haberlerde de Hamaney’in ayrıca, çıkacak savaş sırasında kendisinin işleri yürütmesi mümkün olmazsa, kendi yerine yönetimi devralmaları için üç kişilik bir ekip belirlediği iddia edildi. Bu ekibin içinde Ali Laricani, eski Devrim Muhafızları komutanlarından, şimdiki Meclis Başkanı Muhammed Bager Galibaf ve eski Cumhurbaşkanı Hüccetülislam Hasan Ruhani var.
Hamaney’in yerine kimin geçebileceği tartışması muhtemel adaylar üzerinde spekülasyonlardan öte geçmiyor. Bizim yapacak olduğumuz şey de böyle bir spekülasyon sayılabilir ama mümkün olduğu kadar somut gerçek ve bilgilere bağlı kalmaya çalışacağız.
İlk önce kurallara bakalım.
Sami Oğuz
İran Anayasası ne diyor?
İran Anayasası’nın 5. maddesine göre, İran liderinin “adil, takva sahibi, zamanın gereklerini bilen, cesur, becerikli, yetenekli bir idareci olan bir fakih” olması gerekir. Anayasanın 109. maddesi bu şartlara liderin “(1) fıkhın farklı konularında fetva vermek için gerekli yeterliliğe ve yetkiye sahip olması; (2) İslam ümmetini yönetmek için gerekli adalet ve takvaya sahip olması; (3) sağlam siyasi ve toplumsal perspektife, sağduyuya, cesarete, yeterli idari yeteneğe ve liderlik gücüne sahip olması gerektiği” şartlarını ekliyor. 109. madde “bu şartlara sahip birden fazla aday olması durumunda, fıkhi ve siyasi anlayışı, vukufu daha kuvvetli olanın tercih edileceğini” de belirtiyor.
Anayasanın 111. maddesi ise mevcut liderin yasal sorumluluklarını yerine getiremez duruma gelmesi, 5. ve 109. maddelerde belirtilen liderlik vasıflarından birini yitirmesi ya da baştan beri bu vasıflardan bazılarına sahip olmadığının ortaya çıkması durumunda görevinden alınacağını belirtiyor. Maddede açıkça belirtilmese de bu şartların yerine gelip gelmediğine, lideri denetleme yetkisine sahip olan Uzmanlar Meclisi’nin karar vereceği açık.
Yine aynı 111. madde, liderin bu şekilde görevden alınması, ölmesi ya da istifa etmesi durumunda Uzmanlar Meclisi’nin mümkün olan en kısa zamanda yeni bir lider seçeceğini belirtiyor. 111. maddeye göre, lider seçilinceye kadar Cumhurbaşkanı, Yargı Erki Başkanı ve Düzenin Yararını Teşhis Heyeti’nin Anayasayı Koruyucular Konseyi’nin din adamı üyelerinin arasından seçeceği bir kişinin oluşturacağı üç kişilik bir konsey geçici olarak liderin görevlerini üstlenir.
Bu geçici süre içinde konseyin üç üyesinden biri görevini yürütemeyecek duruma gelirse, Düzenin Yararını Teşhis Heyeti onun yerine yeni bir kişi seçecek ama bu geçici konseyde her durumda din adamları çoğunluğu oluşturacak.
Bu çerçevede lideri seçme işi tamamen Uzmanlar Meclisi’nin yetkisinde.
Üyelerinin tümü din adamı olan bu meclisi, 8 yıllığına halk seçiyor. Ama İran'daki her seçimde olduğu gibi, bu seçime girebilmek için de adayların Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından onaylanması gerekiyor. 12 üyeli bu konseyin din adamı olan 6 üyesini lider yani Hamaney doğrudan atıyordu. Konseyin başkanı da bu din adamları arasından yine Hamaney tarafından seçiliyordu. Diğer 6 üye ise Yargı Erki Başkanı’nın aday gösterdiği sivil yani din adamı olmayan uzman hukukçular arasından Meclis tarafından seçiliyor. Bu sivil 6 üyeyi aday gösteren Yargı Erki Başkanı’nı da Hamaney doğrudan atadığı için, pratikte onları da Hamaney seçmiş oluyor. Dolayısıyla tamamını Hamaney’in doğrudan seçtiği Anayasayı Koruyucular Konseyi’nin onayladığı adaylar arasından seçilen Uzmanlar Meclisi’nin tüm üyelerini de Hamaney belirlemiş demektir. Bu durumda, bu meclisin, Hamaney’den sonra yeni liderin belirlenmesinde, yeni liderin seçileceği zamanki Hamaney taraftarlarının isteklerine uygun davranması beklenecektir.
“Normal şartlarda” durum böyle.
Muhtemel adaylar
Şimdi gelelim, tartışmalarda adları geçen muhtemel lider adaylarına.
Hamaney’den sonra lider seçilebilecek olan birkaç kişinin adı geçiyordu. Bunlar Uzmanlar Meclisi üyesi Ayetullah Seyid Muhammed Mehdi Bageri, eski Yargı Erki Başkanı Ayetullah Seyid Mahmud Haşimi Şahrudi, eski Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, yine eski Yargı Erki Başkanı ve halen Düzenin Yararını Teşhis Heyeti Başkanı Ayetullah Sadık Erdeşir Laricani, Ayetullah Humeyni’nin torunu Hüccetülislam Hasan Humeyni ve Hamaney’in kendi oğlu Hüccetülislam Müçteba Hamaney.
